BiBLiYOGRAFiK NOTLAR
Yazarlar">

BiBLiYOGRAFiK NOTLAR
Yazarlar, bu kitabm hazrrlanmasmcla Büyük t'Ilr;iide ABO Ol~işıeri Bakanhgl'nm resmi kayıtlarından; ABO Kongresi'nin r;e~itli komiteler­inin tutanak ve rapoclarından; Büyük Britanya Hiikiimeti'nce yayınlanan resmi belgelerden ve Sovyet Rusya'cIa devrimden bu yana yapIlan casusluk, sabotaj ve ihanet duru~malan tutanaklanmn Sovyet Hiikiimeti tarafından basılan tam raporlarından yararlanmlşıardrr.
Aynca biz, bu kitapta sozii edilen onde gelen ~ahsiyetlerin yayınlanml~ anIlannclan kapsamh bir bir;imde yararlandlk. Kitaptaki diyaloglann tiimii, bu anilardan, resmi kaYltlardan ya cia diger belgesel kaynaklardan almdl.
New York Times, The Reader's Guide to Periodical Literature ve International Inde~ to Periodicals'm indeksleri r;ok degerli b~vurukay­naklarlym.
Bizzat Sidney Reilly'in Yazdlgl, Kansmm Duzenleyerek Derledigi Britanya'nm Usta Casusu'nclan aynnuh almular yapmamlza olanak tamyan Harper and Brothers'a ozellikle te~kkiiretmek istiyoruz.
Bu kitap r;ah~masmm ilk ~an'lalarI boyunca ara~tmcl ve yorum­laYlcl yardlmlan ir;in Cedric Belfrage'e t'lzel ~iikranlanmlZl belirtmek isteriz.
Buyuk Komplo'nun ana referans kaynaklannm listesi ~aglcladrr. Yazarlarm, kimi durumlarcla zorunlu ve ozellikle yararh bulduklan kaynaklann bir ar~ivi ve dogrulamasl olarak tasarlanan bu liste, hir;bir bir;imde aynnuh bir biyografi degildir.
BiRiNCi VE iKiNCi BOLUMLER
Rayınond Robins'in yolculugunun oykiisii ir;in temel materyal,
Alman ve Bol$evik Propagandasl; Birle$ik Devletler Senatosu Yasama Kurulu Alt Komitesi Rapor ve Tutanaklarz, 65. Kongre, Cilt III (Washington, Hiikiimet Baslmevi, 1919)'de yazIldlgl ~ekilde, Rob­ins'in 1919'da Overman komitesi huzurundaki kendi ifadesinden ve William Hard'm Rayınond Robins'in Kendi Hikayesi (New York, Harper and Brothers, 1920) adlı kitabmclan ahnml~trr. Robins ile ~efi, Albay William Boyce Thompson, Aleksandr Krenski, Tuggeneral Al­fred Knox ve Lenin arasındaki diyaloglar bizzat Robins'in anlatugl gibidir. Robins'in Senato Alt Komitesi huzurundaki ifadesi, Bolşevik Devrimi'nin gorgii tamklannm r;izdigi en zengin, kapsamh ve canh tablolarından birini g5z1eronline serer ve bu siirece ilgi duyan bir 5grenci için cok degerlidir. Bu siirece yol ayın tarihi ko~ullar için ya­zarlar, Birleşik Devletlerin Dz§ lli§kileriyle llgili Belgeler, 1918, Rus­ya,1. ve II: Cilt-ler (Washington, HUkiimet Baslmevi, 1931); John Reed'in Dii.nyayz Sarsan On Gii.n'li (New York, Boni and Liveright, Inc. 1919); SBKP Merkez' Komitesi'nin bir komisyonu tarafından hazrrlanan, Sovyetler Birligi KOmUnist Partisi Tarihi (New York, In­ternational Publishers, 1939); Albert Rhys Williams'm Sovyetler'i (New York, Harcourt, Brace and Company, 1937); James Bunyan ve H. H. Fisher'in Bolşevik Devrimi, 1917-1918'i, belgeler ve materyaller (Stanford University, California, 1933); Vladimir I. Lenin, Marx-En­gels-Lenin Enstitiisii tarafından hamlanan Politik Bir Biyografi (New York, International Publishers, 1943); Lenin, V:. I. Ulyanov'u (Ogiz, Devlet Politik Edebiyat Baslmevi, 1939); -olaganiistii belgeler ve fotograflardan olu~an cok ilginC bir koleksiyon-Frederich L. Schu­man'm, 1917'den Bu Yana Rusyaya Kar§z Amerikan Politikasz (Inter­national Publishers, 1938) gibi kaynaklardan yararlanmlşıardrr. Devri­mi anlatan yazdI 5ykiiler arasında John Reed'in Dunyayz Sarsan On Gun'ii, yirmi yedi yd sonra MIa en co~turucu ve aydmlatICI olamdlr. Bizzat Lenin'in bu roportaj klasigini, "bUyiik bir ilgi ve hie eksilme­yen bir dikkatle" okudugunu neden soyledigini afilamak zor degildir. Olgular ve BUyUkelCi David Francis'in şı-devrimci gUclerle gizli ilişıeri ve bula~tlg. ce~itli anti-Sovyet entrikalar, kendisinin DI~işıeri Bakanhgl'na yazdlgl gizli raporlardan, ki bunlar daha sonra, Birleşik DevletJerin Dz§ lli§kileriyle llgili Belgeler, 1918, Rusya .adlyla yayınlanml~trr ve Francis'in otobiyografik oykiisii, Amerikan Elfiliginden Rusya, Nisan 1916-Kaszm 1918'den (New York, Charles Scribner's Sons, 1931) ahnml~tlr. Donemin entrikalanm anlatan diger yararb kaynaklar arasında, Sir Samuel Hoare'nin Dorduncii. Mahur'ii Unutulan Barış, Brest-Litovsk, Mart, 1918'idir. (New York, Morrow 1939) Bruce Lockhart,lngiliz Casusu'nda (New York, Garden City Publishing Company, 1933) Devrim srrasındaki Rusya'daki misyonu­nun hikayesini ve deneyimlerini yazml~tl. Daha ba~ka ilk elden belge­ler, yüzbşı Jacques Sadoul'un Rusya Sosyalist Cumhuriyeti (Londra, People's Russian Infonnation Bureau, 1918) adIt kitabmda bulunabilir .. Bolşevik Devrimi'nin Alman GenelkunnaYI ve kimi Alman bankalan tarafından dtizenlenen bir komplo oldugunu gostenneyi amaşıayan kotii iinlil "Sisson Belgeleri" ilk olarak Bir1e~ik Devletler'de Alman­Bolşevik Komplosu (ABD Kamu Enformasyon Komitesi, Washing­ton, Hiikiimet Baslmevi, 1918) adlyla yayımlandl. Leon Tr~ki'nin, Brest-Litovsk gorii~melerinin oykiisil ve devrim donemindeki tavlr1anm hakh ylkarmaya yonelik polemikleri iyın, Tro~ki'nin Rusyadan Max Eastman tarafından ~evirilen, Rus Devriminin Tarihi

(New York, Simon and Schuster, 1932) adlı kitabma b~vurulabi1ir.
UC;UNCU BOLUM Yazarlar, ingiliz Gizli lstihbarat Servisi'nden yüzbaşı Sidney George Reilly'nin kariyeri ve maceralanna deginen bu bOliimdeki temel materyaller i~in Büyük Olyiide, Britanyamn Usta Casusu, Bizzat Kendi­since YaZllml§ Kansl Taroflndan Derlenip Daze/ti/en Sidney Reilly'nin Oykasu'nde (New York, Harper and Brothers, 1933) yeralan Reilly'nin kendi anlaumlarından yararlanmlşıardrr. Ucuz ingiliz korku romanlanm ~agn§trran bir tarzda yazilmasma ragmen usta lngiliz casusunun Sov­yet Hiikiimeti'ne karşı kendi komplosunun hikayesi, basdml§ tiirleri , ,-t"-iyındeki en yetkin belgedir. Reilly'nin kariyeri ve ki§iligi hakkmda ek materyal, Winfried Ludecke'nin Casuslugun Slrlan (New York, J. B. Lippincott Company, 1929); Richard Wilmer Rowan'm (;ağımızda Teror (New York, Longmans, Green and Company, 1941); R. H. Bruce Lockhart'm lngiliz Ajan! (New York, Garden City Publishing Company, Inc., 1933); Reilly'nin dostu ve'meslektaşı George Hill ta-' rafından yazilan ve Sovyet Rusya'daki lngiliz Gizli istihbarat Operasy­onlan nın oykiisilnii anlatan Casusluk Emri, lngiliz GizZi Servisinden
I. K. 8'in Maceralan (Londra, Cassell and Compan, Ltd., 1932) ve Korkun~ Saat (Londra, Cassell and Company, Ltd., 1936) adIt kitaplar­da bulunabilir. Bu bOliimdeki diyaloglar, metinde aksi belirtilmedikc;e, Reilly'nin kendi oykiisiinden ahnml§ur.
DORDUNCU BOLUM

Amerika'nm Sibirya Seferinin ()ykiisii i~in temel materyal, Ge­neral William S. Gravcs'in Amerikanm Sibirya Macerasl 1918-1920 (New York, Jonathan Cape and Harrison Smith, 1931) adlı kitabmdan ahnml~tlr. Sovyet Rusya'ya karşı miidahale sava~mm bu safhasml hi~bir kilap bu denli canh yanSItamazdl. Graves'in kitabmm, eski Sav~ Bakanl Newton D. Baker tarafından yazIlan onsozii, olduk~a il­gin~tir. Graves'in Sibirya Seferinin oykiistinii tamamlaYlcl bilgiler, Birleşik Devletlerin Dl§ lli§kileriyle llgili Belgeler (Rusya); David Francis'in Amerikan Buyukel(iliginden Rusya, Nisan 1916-Kaszm 1918; Lansing Belgeleri, 1914-1920, iki cilt ve George Stewart'm Rusya'nzn Beyaz Ordularz'ndan (New York, The Macmillan Compan, 1933) edinilebilir.
BESiNCi BOLUM .

Donemin dergi ve gazeteleri, Versay Anl~masl suasında.A vrupa ve Birlqik Devletler kamuoyunun duygulan ve genel ruh haline ili~kin degerli materyaller sunmaktadrr. Yazarlar, ozellikle New York Times, Nation, New Republic ve Literary Digest'a ba~vurmuşıardlr. 4 Agustos 1920 tarihli New Republic'in Walter Lippmann ve Charles Merz imzah eki A Test oj the News ozellikle ilgi ~ekicidir. Diger ya­rarh kaynaklar, George Seldes'in Dunyanm Panoramasz 1918-1935 (New York, Blue Ribbon Books, Inc., 1935); Roger Burlingham ve Alden Stevens'lll Barz§szz ZaJdi (New York, Harcourt, Brace and Company, 1944); Bullitt'in Rusya Yolculugu'dur (New York B.W. Huebsch; 1919). Versay Barl~ KonferanSl srrasında Paris'te Miittefikler arasındaki ~e§itli entrikalar, Herbert O. Yardley'nin Amerika'nm Kara Odasz'nda (New York, Blue Ribbon Books, Inc., 1931; lngiltere'de Amerika'da Gizli Servis adlyla, Faber and Faber, Limited tarafından 1931'de yayınlandl) olaganiistii iyi derecede anlatIlmaktadu. Yazarlar, Paris Ban~ Konferansl'ndaki tarh~malar konusunda, esas olarak
Birleşik Devletlerin Dz§ lli§kileriyle llgili Belgeler: Paris Barz§ KonJe­ransz 1919, III. ve IV. ciltlerden yararlanmlşıardu. Rene Kraus'un popüler biyografisi Winston Churchill'de (New York, J. B. Lippincott Company, 1940) Churclhill'in roliine ili~kin ilgin~ malzemeler yeral­maktadrr.
ALTINCI BOLUM
Sovyet Rusya'ya karşı miidahale sava~ma dair ~ok miktarda ma­teryal vardrr. Yazarlar esas olarak ~u kaynaklardan yararlanmlşıardlr: William Payton Coates ve C. Z. Coates, Rusya'ya Silahll Mildahale, 1918-22 (Londra, Victor Gollancz. Ltd., 1935); George Stewart, Rus­ya'nm Beyaz Ordulan; yüzbaşı Sergey N. Kournakoff, Rusya'nm Sava~an Gilt;;leri (New York, International Publishers, 1942); Gorki, Molotov, Voro~ilov ve digerleri tarafından hazrrlanan SSCB It;; Sava~ Tarihi (Londra, Lawrence and Wishart, Ltd., 1937); V. Parvenov, Si­birya'ya Mildahale (New York, Workers Library Publishers, 1937); Sovyetler Birligi Komilnist Partisi Tarihi (New York, International Publishers, 1939); Winston S. Churchill, Dilnya Krizinin SonraSl (New York, Doubleday, Page and Company, 1922) ve Birleşik Devlet­ler'in Dl~ lli~kileriyle Ilgili Belgeler, 1918, Rusya, I, II ve III. ciltler. Yazarlar,bu daneme i1i~kin kişisel anlattmlar arasında l>zellikle ~agldaki1ere ba~vurmuşıardlr: Ralph Albertson, Sava~slz Dovil~mek, Kuzey Rusya'ya Askeri Mildahalenin 6ykilsii. (New York, Harcourt, Brace and Howe, 1920); John C. Cudahy, Archangel: Bir Tarih Ya­zannm Kaleminden Amerika'nm Rusya'yla Savaşı (Chicago, S. C. McClure Company, 1924) ve Sir Paul Dukes, KlZll Alacakaranllk ve Sabah (New York, Doubleday, Page and Company, 1922). David Francis'in Amerikan Bilyilkelt;;iliginden Rusya, Nisan 1916-Kaslm 1918'i gibi, onun 1919'da Alman ve Bolşevik propagandasml soru~turan Senato Alt Komitesi oniinde verdigi ifade de, miidahalenin ilk günlerinde Archangel'deki durumun ~ok i1gin~ bir tammmi ic;:ermektedir. General William S. Graves'in Amerika nın Sibirya Mace­raSl, 1918-1920 adlı kitabl, Sibirya'ya mudahale konusunda vaz­g~i1mez bir kaynaktrr. Dogu Rusya'daki karşı-devrimci Beyaz Mu­haflz kuvvetlerin karakteri ve verdikleri sava~m tiirii, Vladimir Pozner'in Eli Kanll Baron, Baron Roman von Ungern Sternberg'in Hi­kayesi'nde (New York, Random House, 1936) etkileyici bir tarzda an­latdrr.

YEDiNCi BOLUM
Yazarlar, Herbert Hoover'm Çarlık Rusyasındaki mali yatmmlarma i1i~kin ayrmtllar ve Glda Yardlm Yoneticisi oldugu
donemdeki anti-Sovyet faaliyetleri hakkmdaki materyal iyın Hoover'm ~u tiy biyografisinden yarar1anmlşıardlr: John Knox, Buyuk Hata (Washington, DC., National Foundation Press, Inc., 1936); Walter Ligget, Herbert Hoover'ln YUkseli§i (New York, the H. U. Fly Com­pany, 1932) ve John Hamill, Herbert Hoover'm lki Bayrak Alttndaki Tuhaf Kariyeri (New York, William Faro, Inc., 1931). Çarlık Rus­yasındaki yabanci yatmmlara ili~kin genel materyal, Albay Cecil L'Estrange Malone'un Çarlık Rusyasındaki yabanci yatmmlar hakkmda Ayam Kamarasl'nda yapt!~ konuşmadaki, New York City'de yayınlanan Rus Sovyet Htikiimet Biirosu resmi yayın orgam Soviet Russia'nm 13 Kaslm 1920 tarihli saytsında yeralml~tlr, bulunabilir. Albay Malone'un Rusya Cumhuriyeti'nde (New York, Harcourt, Brace and Howe, 1920), bu konuya ili§kin daha fazla materyal bulunmak­tadrr.
SEKtztNCt nOLUM

Yazarlarm, bu bOltimtin ilk kIsmmm alt ba~hşı olarak kul­landIklart "sonun başıanglcl" ibaresi, Winston Churchill' den Odiiny ahnml~tIr ve sava~ sonrasl donemde dtinyadaki belirsizlik, huzursuzluk ve gtivensizligi gosteren materyal, George Seldes tarafından DiJ.nyamn Panoramasl, 1918-1935 (New York, Blue Ribbon Books Inc., 1935) adlyla yayınlanan gazete kuptirleri ve gtincel ybrumlardan olu~an miikemmel derlemeden almml~trr. Yazarlar, donemin gazete ve dergile­rine de ba~vurmuşıardIr. Bu bOltimde abnt! yapiian ingiliz DI~işıeri Bakanhgl nın aylklaylci memorandumu, kamuoyuna ilk kez gazeteci ve oyun yazan John L. Balderstone tarafından yanslulml~tIr; Seldes'in kitabmda ise yeniden, daha aynnuh olarak yayınlanml~tIr. Bozguna u~atIlan Beyaz ordulann Sovyet Rusya'dan btiytik exoduslanmn az bi­linen ve olaganiistii oyktistine dair materyal, George Stewart'm Rus­ya'nm Beyaz Ordulan'nda (New York, The Macmillan Company, 1933) ve Wrangel, Denikin, l(rasnov, v.b. gibi bazl ki~iler tarafından yazIlan amlarda bulunabilir. Torgprom'un kurulu~u, niteli~i ve bile~iminin tam oyktisii, Ylklcllar Yargllamyor, Moskova'da Yaptlan Sanayi Partisi DurU§masl Kayttlan, Kaslm-Arallk 1930 (New York, Workers' Library Publishers, 1931) adlı kitapta bulunabilir. Nazi ideo­lojisinin ilk geli~imi ve Alfred Rosenberg'in ve Beyaz Rus ortak­lanmn roltintin yok ilginy ve btittinltiklti bir biyimde anlaulan oykiisti,
400

Ii
\


Konrad Heiden'm Der Fuehrer'inde (Boston, Houghton Mifflin Com­pan, 1944) yeralmaktadrr. Yazarlar, Heiden'm Nasyonal Sosyalizmin Tarihi'ne (New York, Alfred A. Knopf, 1935) ve ABD DI§işıerl Ba­kanhgl tarafından yayınlanan Nasyonal Sosyalizm (Washington, Hükümet Baslmevi, 1943) adIt belgeye mlite§ekkirdirler. General Max Hoffmann'm Nazizmden once gen;ekle§en ve onun zaferine g6tiiren Beyaz Rus ve Alman emperyalistkomplolarında oynadlgl rol, Ernst Henri'nin Hitrer Yonetimindeki Rusya'sında (New York, Simon and Schuster, 1936) parlak bir bi~imde aşıklanmaktadrr. Yazarlar, Hoff­mann'In Fzrsatlar SavaJ'z'na (New York, International Publishers, 19.25) ve SavaJ' Gunlukleri ve Oteki Belgeler'ine (Londra, M. Lecker, 1929) ve Ingiliz Büyükel~isi Lord D'Abernon'un nnlo diplomatik günliigo, Bir Bii.yii.kelt;inin Gunlugii: Versay'dan RapaUo'ya, 1920­1922 (New York, Doubleday, Doran and Company, 1929) adIt eserine de ba§vurmuşıardrr. Dogmakta olaQ Nazizmin Beyaz Rus emigres ile i§birligine ili~kin ek materyal, Kahverengi $ebeke'de (New York, Knight Publications, Inc., 1936) bulunabilir.
DOKUZUNCU BOLUM yüzbaşı Sidney Reilly ve e§inin faaliyederine ili§kin materyal, bu bOliimdeki diyalog ve mektuplar da dahil, Bayan Reilly'nin Britan­ya nın Usta Casusu (bakmlZ O~iincii BOliimiin notu) adlı kitabm ikin­ci kIsmml olu§turan anllarmdan almml§ur. Bayan Reilly'nin anllarl, Sidney Reilly'yle evlenmesinden sonra kan~tIgl ve kendi anlaumma gore onun oliimUnden sonra bir stire daha i~inde yeralmaya devam ettigi anti-Sovyet komplonun oykiislinii i~ermektedir. Boris Savin,. kov'un ki~iligi ve kariyerinin oykiisii i~in, Savinkov'un Bir Teriiristin Amlan (New York, A.C. Boni, 1931); Boris Nikolajewsky'nin Casus Asef! (New York, Doubleday, Doran and Company, 1934) ve Savin­kov'un Winston Churchill tarafından BuyUk 9agdaJ'lar'da (New York,
G. P. Putnam's Sons. 1937) yazdan canIt ve tarafslz kIsa biyografik oykiisiinden yararlandlk. -SOmerset Maugham'm Boris Savinkov'a ili§kin izlenimleri. Maugham'm Ekim 1944 tarihli Rer Book Maga­zine'de yayınlanan, Tamdlgtm En Tuhaf Adam' adIt Illakaiesinde bulu­nabilir. Savinkov'un yardlmclSl Fomi~ov'un, Polonya lstihbarat Servi­si tarafından finanse edilen ve silahlandmlan anti-Sovyet terarist hiicrelerin orgiitienmesine ili§kin anlatIml, Fomi~ov'un, /zvestta'ya
401 yazdlgl, International Press Correspondence'm (ingilizceBaslo, 4. Cilt, No: 70, Viyana) 2 Ekim 1924 tarihli saYlsında yayınlanan 17 Eyliil 1924 tarihli mektubundan ahnml~tlr.

Bu donemde uluslararasl petrol ~irket1erinin Sovyet Hiikiimeti'ne karşı siirdiirdiikleri gizli sava~m bütünliiklii ve aychnlatlcl oykiisii ic;in Glyn Roberts'm Diinyanm En Giişıii Adaml'na (New York, Covici­Friede, 1938) bakmlz.Sir Henri Deterding'in biyografisini anlatan Roberts'm kitabl, Deretding'in Sovyet Rusya'ya karşı hac;h seferine ozel olarak yer vermekte ve Deterding'in, ingiliz siyasetindeki Arcos Baskml, Zinovyev'in mektubu, V.s. gibi kotii iinlii ve Sovyet karşıtl olaylardaki etkisini aynntdanyla tanlmlamaktachr. Petrol ~irket1erinin Sovyet Rusya'ya karşı tavnna ili§kin ek materyal, Francis Delaisi'nin Petrolun Politika Ozerindeki Etkisi (Londra, Labour Publishing Com­pany, 1922) ve R. Page Amot'm Petrol Politikasl'nda (Londra, Labour Publishing Company 1924) bulunabilir. Londra Times, Morning Post Daily Mail ve New York Times'da, 1922-1924 doneminde Cenova ve Hague ekonomik konferanslarındaki gorii~melere ili~kin haberlere de ~e~itli defalar ba~vurulmuştur. Petrol §irketlerinin bu donemdeki ent­rikaIarmm i~yliziiniin hikayesi, George lIill'in Korku,!~ Saati'nde (Londra, Cassel and Company, Ltd., 1936) bulunabilir. Kafkasya'daki Noi lordania ayaklanmasmm aynntlh oykiisii, Sovyet makamlan ta­rafından ele gec;irilen komplocular arasındaki gizli mektuplardan almtllar da dahil olmak iizere, International Press Correspondence'm
(4. Cilt, No: 72) 9 Ekim 1924 tarihli saYlsında bulunabilir. Boris Sa­vinkov'un yargJ1anmasl ve mahkemedeki sansasyonel ifadesine dair il­ginc; bir haber,International Press Correspondence 'in (4. Cilt, No: 65) 11 Eyliil 1924 tarihli saylSlnda bulunabilir.
ONUNCU BOLUM

yüzbşı Sidney Reilly'nin Birleşik Devletler'deki Sovyet karşıtl faaliyetIerine ve Sovyet Rusya'ya songizli yolculuguna ili~kin gerc;ekler, Britanya'run Usta Casu'su, Bizzat Kendisince YaZllml§ KarlSl Tarafından Derlenip Duzeltilen Sidney Reilly'nin Gykusii'nden
aImml~tlf. Henry Ford'un 1920'lerin bşıanndaki Yahudi aIeyhtan ve anti-demokratik faaIiyetlerine ili~kin materyal, Büyük Olc;iide, Norman Hapgood'un Hearst's lnternational'm Haziran-Kaslm 1922 saydanndan, "Henry Ford'un Yahudi Manyakhgmm tc;yüziiniin Hikayesi" ba~hgl

altmda \rlkan sansasyonel makaleler dizisinden almmıştır. Henry Ford'un Dearborn Independent'mm dosyalan, Yahudi aleyhtan ve anti­demokratik propagandayla doludur. Boris BrasoI'un 1920'lerin ~bşıannda kan§ugr entrikalar da. Norman Hapgood'un Hearst's Interna­. tional'daki makalelerinde anIaUImaktadrr.Brasol'un Birleşik, Devlet­Ier'de yaptIgl anti-demokratik ve Yahudi aleyhtan propagandanm tUrn, onun Donum Noktaszndaki Diinya (Boston, Small, Maynard and Com­pany, 1921) gibi kitapIarmda enine boyuna anIaUImaktadtr. Brasol'un Birleşik Devietler'de daglttlgl Sisson Belgeleri Tutanaklarz'nm dogu§u ve ger;mi§inin ilginr; oyklisli, Konrad Heiden 'in Fuehrer'inde (New
York, Lexington Press, 1944) yeralmaktadrr.
ON BiRiNCi VE ON iKiNCi BOLUMLER Bu donem boyunca Avrupa ve Asya'daki diplomatik ortam lizerine materyal ve yorumIar, R. Paime Dutt'm Diinya Politikasl (New York, Random House, 1936) ve F. L. Schuman'm Uluslararasl Politikasl'nm (New York, McGraw-Hill, 1941) lir;lincli basklsında bu­Iunabilir. Tanaka Muhtuasl, Foyasl Meydana 9zkan Japon Emperya­Iizmi, Gizli Tanaka Belgesi'nde (New York, International Publishers, 1942), yeniden bastlml§ur. Sir Henri Deterding'in, Glyn Roberts ta­rafından yaztlan biyografisi, Deterding, Hoffmann ve ortaklannmbu donemde kan§tlklan heyecanh anti-Sovyet entrikalara ili§kin pek\rok if§aau ir,:ermektedir. 1928'de Paris'te yapdan, Profesor Rarnzin'in de kauldlgl ve Denisov'un, FranSlZ Genelkurmayınm Sovyet Rusya'ya karşı bir saldm plam hazrrIadlgml duyurdugu toplantmm oykUsU, Profesor Ramzin ve digederinin SSCB Yiiksek Mahkemesi askeri Collegium'u onlinde verdikleri ifadelerinden, Ylklczlar Yargzlanzyor, Moskova'da Yapllan Sanayi Partisi Duru§mllSl Kayztlan, Kaslm­Aralzk J930'da (New York, Workers Library Publishers, 1931) yaztldlgl §ekiide ahnml§trr. Bu kayItIar, SSCB'ne saidm pIanmm aynnttlanm, Rarnzin ve otekilerin FranslZ, ingiliz ve Alman siyasi ve smai §ahsiyetleriyIe yaptIklan r;e§itli gorn§melere iIi~kin ifadeleri de ir;ermektedir. Glyn Roberts, esrarengiz <;ervonetz Duru§masl meseIe­sine, Deterding'in biyografisinde deginmektedir; bu konuda aynca New York, Times'm 1927 Duru§masma ili§kin haberlerine ve Ernst Hen­ri'nin, Hitler Rusya'ya Hakim Olabilecek mi?sine (New York, Simon and Schuster, 1936) baktmz.
ON U<;;UNCU VE ON DORDUNCU. BOLUMLER

1930 kt~mda yapllan Sanayi Partisi komploculan duru~masma ili~kin bilgiler, d5nemin gazete haberlerinden ve Ylklctlar Yargllamyor, Moskova'da Yaptlan Sanayi Partisi DW'lqmaSI Kayttlarl, Kaslm-Araltk 1930'da (New York Workers' Library Publishers 1931) yayınIal.un mahkeme tutanaklarından ahnml§ur. Mart 1931 Men~evikler Duru§masl'ndaki ifadeler, Men~evikler Duru§masl'nda (New York, Workers' Library Publishers, 1931) yazlhdlr. Emigre Rus Men~vikleriyle onların tkinci Entemasyonal'deki ortakIanmn Men~e­vikler dllfll§maslOa ili§kin 0 d5nemdeki gtinliik yornmlarından olu§an bir derleme, Moskova Duru§masl ve J§r;i ve Sosyalist Enternasyonal (Londra, l~~i Partisi, 1931) adlı bro~iirde sunulmaktadtr; bu bro~tirde yeralan "Moskova Yolculugum" adlı makalesinde Rafael Abramoviy, dllfll§mada kendisine getirilen ball sşıama1an reddetmekte, fakat Sov­yet Rusya'da. gizli bir Men~vik komplo ayglttnlO varbgml ~bul et­mektedir. 1933 Nisan'mdaki Vickers mUhendisleri duru§maslOm tarn tutanaklan, til( ciltlik Vickers Muhendisleri DurUImaSt; Resmi Tam Rapor; Moskova'daki SSCB YUksek Mahkemesi Ozel Oturumu Tuta­naklart, 12-19 Nisan 1933 (Moskova, Devlet Hukuk Yaytnevi, 1933) adlı belgede verilmektedir. Ingiltere'nin Rusya BiiyUkelyisi Sir Esmand Ovey'le Sovyet Dl§i§Ieri Bakam Maksim Litvinov arasında Vickers mUhen4isIerinin tutuklanmalart ve yargdanmalanna ili~in tartI§mala­nn I(ok ilgin¥ ve al(lk 6yklisli, Sovyet Hükümeti tarafından 16 Nisan 1933'te Moskova'da yay10lanan Red Paper'da bulunabilir. Allan Monkbouse'Wl Sovyet Hükümeti tarafll~dan tutuklamp yargtlanmasma ili§kin kendi arrlklamalan, Moskova, 1911-1933 (Boston, Little, Brown and Company, 1934) adlı kitabmda yeralmaktadtr. ingiliz bas10m Vickers rnlihendisleri duru§masma g5sterdigi tepkilerin klsmi ama kapsamh doklimli, Maurice Dobb'un Basm ve Moskova DurUImasl'nda (Londra, Sovyetler Birligi'nin Dostlan, 1933) buluna­bilir. Yazarlar, Almanya'da Hitler'in iktidara geli§inin anlattml i\;in ozellikle Konrad Heiden'1O Nasyonal Sosyalitmin Tarihi'ne (New York, Alfred A. Knopf, 1935) ba~vurmuşıardlf. Raoul de Roussy de Sales'in yorumuyla basdan Adolf Hitler'in Yeni Dilzenim'inden de (New York, Reynal and Hitcheocok, 1941) materyal ahnml§ttr. Hit­ler'in Kavgam't, f~ist karşı-devrimin "Bolşevizm tehdidi" propagan­das10l silah olarak kullanlşına ili~kin ~ok eanIt bir ()mek sunmaktadtr.

O~iincu Reich'm kurulu~undan hemen sonrald done me ili~kin yararh
lcaynaklar'~unlardrr: Roosevelt'in DzS Politikasz 1933-1941 (New
York, William Funk, Inc, 1942); Frederick L. Schuman'm Savaşm
Arifesinde AvrUpa'Sl (New York, Alfred A. Knopf, 1939}ile Kahve­
rengi $ebeke'si (New York, Knight Publications 1936) ve Ernst Hen­
ri'nin iki olaganiistii ve kahince kitabl, Hitler Yonetimindeki Avrupa

'(New York, Simon and Schuster, 1934) ve Hitler Rusya'ya Hakim Olabilecek mi? (New York, Simon and Schuster, 1936).
ON BE~1NCr VE ON ALTINCI BOLUMLER

Tro<;ki'nin kariyerinin ilk donemine ili~n kenm anlatlmlan, oto­biyografisi Hayatzm'da (New York, Charles Scribneris Sons, 1931) ve ilk siyasal yazdannda bulunabilir. 1918 yIlmm Tr~ki'sine clair ilk el­den izlenimler, Bruce Lockhart'm Ingiliz Ajanı'nda ve Rymond Robins'in 1919 yllmda Overman Komitesi anUde verdigi ifadede buIu­nabilir. Lenin'in Tr~ki'ye ili!}kin degeriendirmeleri i<;in ozellikle Le-, I nin'in Se9me Eserler'ine (New York, International Publishers) ve Vlad­imir I. Lenin, Moskova Marx-Engels-Lenin Enstitasa Tarajzndan Hazzrlanan Politik Biyografi'ye (New York, International Publishers, 1943) ba§vurduk. Bolşevik Parti'nin geli!}imi ve Tr~ki'nin Lenin ve Stalin'e karşı miicadelesinin onemi konusunda'lngiliz~csi basdml§ en iyi Sovyet degerlendirmesi, N. Popov'un iki ciltlik S",yetler Birligi Komunist Parti Tarihi Taslagl'drr (Moskova-Leningrad, SSCB'daki Yabancl l§<;iler Yayınctllk Dernegi Kooperatifi, 1934), Moskova Duru§malan sonucundaelde editen yeni materyali i~eren daha sonra ~tkan bir Sovyet tarlhi, resmi SBKP (B) Merkez Komitesinin Bir Ko­misyonu Toraflndan Yayına Hazzrlanan Sovyetler Birligi Komunist Partisi (Bolşevik) Tarihi'dir (New York, International Publishers, 1939). Tr~ki'nin Rus Devrimi oncesi ve sonrasındald siyasi kariye­rine ili§kin cok ilgin~ materyaller, aralarında Stalin, Krupslcaya, Zi­novye v ve Kamanev'in de bulundugu Ce§itli Sovyet yetkililerinin, Tro9kizmin Halolan'nda (Londra, Centropress, 1925) toplanan konu§­malarında bulunabilir. Isaac F. Marcosson'm (;alkan/llz Yzllar'mda (New York, Dodd, Mead and Company, 1938), Tro~kityle 1924'te Moskova'da yapllan roportaja ili§kin canll bi! haber ve oteki gazeteci­lik materyalleri yeralmaktadu. Winston Churchill'in Bayuk (;agdaşıar'da Tr~ki'yle ilgili Cizdigi naho§ portre, diger şeylerle bir~
405 lik:te, Churchill'in TrO<!ki'ye karşı tavnna l§Ik tuttugu i'!;in de deger şımaktadrr. TrO<!ki'nin Bolşevik Partisi i,!;erisindeke hizip mUcadelesi donemine ili~kin ek tarihsel materyal, Sir Bernard Pares'in Rusya'sında (New York, Penguin Books, 1943) bulunabilie; Sidney ve Beatrice Webb'in Sovyet Komunizmi, Yeni Bir Uygarlzk ml? (New York, Charles Scribner's Sons, 1937) adlı kitabmm ikinci cildinde de TrO<!kist hizbin siyasal programmm tarafSlZ bir degerlendinnesi yeral­maktadrr. (Webb'ler, kitaplanmn daha sonraki baskllarmdan birinde alt b~hktaki saru i~etli klsml '!;lkardIlar.) TrO<!ki'nin Lenin'in saghgmda ve olUmUnden sonra Sovyet HlikUmetine karşı komplo faaliyetlerine ili§kin materyal, Tro'!;ki'nin, oglunun 1938'de Paris'te OlUmU Uzerine yazdlgl Leon Sedov: Ogul-Dost-Sav~p (New York, Gen'!; Sosyalistler Birligi-DordUncU Enternasyonal-1938) adlı pek bilinmeyen bro§Urden edinilebilir. Bu bro§Ur, ayın zamanda, Alma Ata'da Tro'!;ki ve Sedov hakkmda, Sedov'un denetledigi Tro'!;kist yeralh kurye siste-minin orgiitlenmesinin oykUsU de dahil olmak Uzere materyal i,!;ennektedir. TrO<!ki'nin Istanbul ve Prinkipo'da sUrgUnde oldugu doneme ait '!;e§itli gazete haberleri, donemin gazete vce dergilerinde bulunabilie. Konuya ili§kin ilgin'!; makaleler §unlardrr: S. Saenger, "Tro'!;ki'yle lstanbul'da," Living Age, Temmuz 1929; Emil Ludwig, "Tro'!;ki SUrgUnde," Liv­ing Age, ~ubat 1930 ve John Gunther, "Tro'!;ki Elbe'de," Harper's Magazine, Nisan 1932, J.R. Campbell'm Sovyet Politikasl ve Ele§tirisi (Londra, Victor Gollancz, Ltd., 1939), TrO<!ki'nin hizbinin bir anti-Sovyet komplo orgUtiine dogru evriminin polemiksel oykiisiiyle birlikte, Tro'!;ki'nin siyasi kariyeri iizerine belgelerle kanltlanml~ bie incelemedir. Aksi metinde belietilmedik,!;e, Tro,!;kist ve Sagcl komploculann gizli entrikalan ve bunlarm yabancl istihbarat servisleriyle olan baglanhlarma ili§kin materyal -ahntl, diyalog ve olaylar-dogrudan dogruya, Agustos 1936, Ocak 1937 ve Mart 1938'de SSCB Yiiksek Mahkemesi Askeri Collegium'unda yapIlan Moskova Duru§malarl'nm resmi kayıtlarından ahnml§trr. Omegin, Krestin­Ski'nin General Seeckt'le gorU§melerinin ve Rakovski'nin, 1920'lerde Ingiliz lstihbarat Servisi'yle ili§kilerinin aynntIlan, Krestinsky ve Ra­kovski'nin 1938'de Sovyet Yiiksek Mahkemesi onlindeki ifadelerinden ahnml§tlf. ayın §ekilinde, Sedov, Pyatakov, Shestov, Smirnov v.b.'nin Berlin'deki toplantI ve gorii§melerinin oykUsii, Smirnov'un 1936'daki, Pyatakov, Shestov ve otekilerin 193Tdeki ifadelerinden almml§tlf. Bu ve bundan sonmki bOlUmlerde, T~kive oglu Sedov'un soyiedikieri, komplo ortakIanmn duru§maIanndaki ifadelerinden ahnml§tIf. Duru§ma kaYltlan n<; cUt halinde bulunabiIir.: TrO(;kist­Zinovyevci Terorist Merkez Davas£ Mahkeme Tutanaklan Raporu, 19-24 Agustos 1936 (SSCB Adalet Halk Komiserligi, Moskova, 1936); Anti-Sovyet Trot;kist Merkez DavaSl Mahkeme Tutanaklart Tam Raporu, 23-30 Ocak 1937 (SSCB Adalet Halk Komiserligi Mos­kova. 1937); Anti-Sovyet Sagczlar ve TrO(;kistler Bloku Davasl Mah­keme Tutanaklan Tam Raporu, 2-13 Mart 1938 (SSCB Adalet .Halk Komiserligi, Moskova, 1938). Bu cUtler, ozellikle Tro<;ki'nin Sovyet Rusya'dan siiriildiigii ve Almanya'da Hitler'in iktidara geldigi donemdeki anti-Sovyet entrika iizerine temel materyaI kaynaklandlr. Bu duru§malara ait 1500 sayfadan fazla tutan aynntIh ifadelerin resmi kaYldan, yalmzca ilgiyle okunacak metinler oImayıp, <;agrrmzm bir gizli devlet komplosunun en kapsamh bi<;imde kamuoyuna le§hiridir .. Bu kaYldarda aynca, Mihver Be§inci Kolunun ie; <;ah§rnalanna ili§kin ilk biitUnliiklii if§aatlar da yeralmaktadtr. Bunlar, diinya tarihinin, Mih­ver Be§inci Kollannm onemli bir rol oynadlgl bu donemi hşıllda deger bi<;ilmez bir materyal kaynagldrrlar.



ON YEDiNCi . YiRMiNCt BOLUMLER
Hitler'in iktidaragelmesinden hemen sonraki ydiarda, Avrupa'da Be§inci Kolun orgiitlenmesi ve Nazi-fa§ist terorizmine ili§kin mater­yal, Kahverengi Sebeke; Ernst Henri'nin Hitler Yonetimindeki Avru­pa ve Hitler Rusya'yaHakim Olabilecek mi? Konrad Heiden'm Nas­yonal Sosyalizminin Tarihi gibi kitaplarmda ve <;e§itli gazete haberleri ile dergilerdeki makalelerinde bulunabilir. Mihver'in "it):ten saldm" yoluyla zaptetme <;ah§malarrrun miikemmel bir bi~imde an­latdan oykiisii, Elwyn F. Jones'un BanS hin SavaSl'nda (Londra, Victor Gollacz, Ltd., 1938) verilmektedir. Tro<;k:ist ve SagcI komplo­culann Sovyet Rusya'daki operasyonlarına ili§kin temel materyaI, daha onceki bOliimlerde oldugu gibi burada da, Agustos 1936, Ocak 1937 ve Mart 1938'de SSCB Yiiksek Mahkemesi Asked Collegium'unda yapdan ii~ Moskova Duru§masl'nm resmi kaYltlarından ahnml§tIr. Bu donemde Sovyet Rusya'daki yeraltl komplosu ve sabotaja ili§kin kanldara ait ilk elden habeder, Walter Duranty'ninNew York Times'da ve Joseph E. Bames'm New York Herald Tribune'de yayınlanan telg­
raflarında ve Oteki güncel gazete haberlerinde bulunabilir. D~ Moskova
DufU~maSllllll gorgu tamklanmn anlatlmlan, New York Times, New
York Herald Tribune, Manchaster Guardian ve oteki Amerikan ve
ingiliz gazete ve dergilerinde bulunabilir. Soviet Russia Today dosya­
larında, ii~ duru§maya ili§kin dogrudan izlenimler ve bunlann siyasal
anlamma ili§kin tartışmalar yeralmaktadrr. Walter Dllranty'nin Krem­
lin ve Halk'l (New York, Reynal and Hitchcock, 1941), onun Ameri­
kah bir gazeteci olarak Moskova'daki ii~ duru§maya i1i§kin ki§isel tep­
kilerini ozetlemektedir. Uk elden ek veriler D. N. Pritt'in Moskova
Duru~masında (New York, Soviet Russia Today, 1937) adlı eserinde
ve Pritt'in Oteki yazllarmda da yeralmaktadlr. John Gunther'in Dakili
A vrupa'smm gozden ge~irilmi§ basklslllda (New York, Harper and
Brothers, 1938) duru§malann ozeti ve degerlendirroesi bulunmaktadrr.
1930'larda kollektif giivenlige karşı uluslararasl diplomatik entrikalar
iizerine materyal, Genevie've Tabouis'in Benim Adlm Cassandra'sında
(New York, Charles Scribner's Sons, 1942) ve Bella Fromm'un Kan
ve ZiyaJetler, Berlin Sosyal Guncesi'nde (New York, Harper and Broth­
ers, 1942) bulunabilir. Bu kitaplann her ikisi de ilgin~ bilgiler
i~ermektedir. Joseph E. Davies'in Moskova Yolculugu (New York, Si­
mon and Schuster, 1941) vazge~ilmez bir materyal kaynagldlr; bu
e§siz kitap, Amerikan Büyükel~isinin Sovyetler Birligi'ne ili§kin
ki§isel gozlemlerine ve ABD Dl§işıeri Bakanhgl'na verdigi resmi ra­. porlara dayanmaktadrr.
YiRMi niRiNCi BOLUM
Tro~ki'nin 1936 ve 1937 duru§malanna tepkisi, Hayatlml Ortaya Koyuyorum, Troc;ki'nin N. Y. Hipodrom Mitingindeki konuşmasl
(New York, Pioneer Publishers, 1937) adlı bro§iirde ve daha aynnuh olarak da Meksika'da Leon Tr~ki'nin Savunulmasl Komitesi ta­rafllldan duzenlenen mahkeme tutanaklanm i~eren Leon Troc;ki Da­vaslnda (Harper and Brothers, 1937) bulunabilir. Duru§malara ili§kin diger TrQ9kist materyal, Max Schachtman'lll Moskova Duru~malartntn Perde Arkasl'nda (New York, Pioneer Publishers, 1936) yeralmaktadrr. Max Eastman, William Henry Chamberlin, Eugene Lyons ve Oteki Sovyet karşıtI yazarlann, donemin Amerikan dergilerinde ~Ikan maka., leleri, Tro~ki'nin ortaya koydugu temel tezleri ve propagandaYI, yazar­larm ki§isel iisluplarma gore tekrarlamaktadu. Tro~ki'nin Meksika'da siirgilndeki ya§am tarzma ili~kin tammlamalar i'rin, donemin dergile­rine ba§vurulabilir. Amerika'da yapdan Tro'rkist propagandanm omekleri, The Fourth International ve The Militant'dan bulunabilir. Tror;kistlerin lspanya'daki fa~ist ayaklanmadaki rollerinin belgelede kamtlanml~5ykilsii, George Soria'nm Trockizm Franco'nun Hizme­tinde, lspanya'da P.O.U.M.'un lhanetinin Belgelerle .KamtlanmlS DykUsu (New York, International Publishers, 1938) adlı bro~Urde ye­ralmaktadu. Tro'rkistlerin <;in'deki roliine i1i~kin materyal, Agnes Smedley'nin Cin'de KIZiI Sel'i (Moskova-Leningrad, SSCB Yabancl l~r;iler Yayınclhk Dernegi Kooperatifi, 1934) ve Cin'in Savas llahisi'nde (New York, Alfred A. Knopf, 1943) ve Anna Louise Strong'un lnsanllgm Beste Biri, Cin Dzgurluk lcin SavaSlyor'unda (New York, Modem Age Books, 1938) bulunabilir. Josef Stalin'in Muzaifer Bolsevizm (New York, Workers' Library Publishers, 1937) adlyla yayınlanan Sovyetler Birligi Merkez Komitesi Plenumu'na iinlil . raporu, Rusya'daki TrO'rkistlerin karakter ve faaliyetlerine aynntdmyla deginmekte ve Dordiincii Entemasyonal'in Norver;, Fransa, Almanya ve Birleşik Devletler'deki faaliyetlerinden sozetmektedir. Tro~ki'nin Dies Komitesi He gorii~melerine ili~kin materyal, August Rayınonda Ogden'm Dies Komitesi'nde (Washington, The Catholic University of America Press, 1943) yeralmaktadlr. Donemin New York Times'mda Tror;ki'nin OldUriilmesine. ve "Jacson" davasllia ili~kin aynntdl haberler bulunmaktadrr. Cinayetin "Stalin'in intikam hareketi" ~eklindeki Tror;kist yorumu, Albert Goldman'm Leon Trofki'nin KatJedilmesi'nde (New York, Pioneer PubIishers,1941); Amerikan Tro~kist gazetesi Militant'daki günliik makalelerde ve Betty Kuehn'm Militant'da yayınlanan Trofki'nin Katilinin Yargzlanmasl (Nisan 1943) adlı ma­kalesinde bulunabilir.


YiRMi iKiNCi BOLUM
ABD Dl§işıeri Bakanhgl nın resmi yayınl Bans ve Savas:
Birleşik Devletler'in DIS Politikasl'nda (Washington, Dl~işıeri Ba­
kanhgl, 1943) 1931-1941 doneminin genel bir incelemesi yaplhrken,
Sovyet Rusya'ya ne yaztk ki pek fazla deginilmemektedir. Frederick L.
Schuman'm Sava~m Arifesinde Avrupa'sl (New York, Alfred A .
. Knopf, 1939) ve Avrupa'YI Orten Karanllk'l (New York,. Alfred A.
Knopf, 1941), bu g/)riinmeyen sava~ ve ardl arkasl gelmeyen diploma­
. 409

tik entrika donemine ili~kin paba bi!yilmez iki kitaptxr. Doneme ili~n daha fazla bilgi, John Gunther'in Dahili A vrupa, Gozden G~irilmi§ Baskl'sında (New York, Harpers and Brothers, 1938); F. Elwyn Jones'un/~erideil Saldm, Modern Saldm Teknigi'nde (Londra, Penguin Books, Ltd. 1939); Joseph E. Davies'in Moskova Yolculugu'nda (New York, Simon and Schuster, 1941); Buyii.kel~i Dodd'un Gunlugu'nde (New York, Harcourt,Brace and Company, 1941); R. Palme Dult'un Dunya Politikasl'nda ve ozellikle de bu doneme ait New York Times dosyalarında bulunabilir. Stalin'in SBKP (B) On Sekizinci Kongre­si'ne Merkez Komitesi <;all§ma Raporu, 10 Mart 1939 (New York, In­ternational Publishers, 1939) adlı kitabl doneme ili~kin tarihi bir Sov­yet belgesidir. Gregory Meiksins'in Balttk Bilmecesi (New York, L.
B. Fischer, 1943), Sovyetlerin Baltlk devletleriyle ili~kileri uzerine degerli bir kitaptIr. KlZll Ordu'nun Baluk, Balkanlar ve Finlandiya'ya ilerleyi~ine ili~kin genel materyal, Sovyet Russia Today dosyalarında bulunabilir. Yazarlar, Fransa nın dii~ii~ii iizerine yazllml~ !yok saYlda kitap araslnda, Pierre Cot'un/hanetin Zo/eri (Chicago-New York, Ziff­Davis Publishing Company, 1944) ve Pertinax'm Fransa'nm Mezar Kazlctlarlndan (New York, Doubleday, Doran and Company, 1944) yararlanmlşıardlr. Donemin New York Times dosyalan ve Oteki gazete ve dergiler vazg~ilmez materyal kaynaklandlr.
YiRMi U<;UNCU BOLUM Amerikan basmmm, Sovyet Rusya'nm Nazi Almanyasl ta­rafından istilasma tepkinin miikemmel ozeti, George Seldes'in Gercekler, BaSin ve Radyoyu Yalan ve Propagandaya ltiyor (New York, In Fact, Inc., 1942) adlı kitabmda yeralmaktadu. Yazarlar, be~inci kolcularm ve Beyaz Rus e~gres'in anti-Sovyet faaliyetlerine ili§kin materyal i!yın geniş !yapta kendi dosyalarından yararlanmlşıardIr. Amerika'daki YlkIcl kişive kuruluşıann fa§ist yanhsl "anti-Bolşevik" faaliyetlerine dair basIlml§ bilgi kaynaklan arasında Michail Sayers ve Albert E. Kahn'm Sabotaj: Amerika'ya Karşı Gizli Savaş'l (New York, Harper and Brothers, 1942); John Roy Carlson'm Gizlenen'i (New York, E.P. Dutton and Company, 1943) ve The Hour adlı mektuplar §eklinde !y1kan gazetenin Nisan 1939-MaylS 1943 arasındaki saydan bulunmaktadlr. Birleşik Devletler'de daglhlan, Naziler tarafından fi­nanse edilen "anti-komiinist" propagandaya ait en ilgin!y par!yalardan

biri de, aralarında Temsilciler Meclisi iiyesi Hamilton Fish'in.de bu­lundugu ~ok saYlda Amerikalı tarafından imzalanan ovgii dolu bir onsl)ziii~eren Almanya'da Komunizm, Nasyonal Devrimin Arifesinde Komunist Komplo Hakkmdaki Ger,ekler'dir. (Berlin, Europa House,
1933). Birleşik Devletler'de yayınlanan kitap, gazete ve dergilerde saYlSlZ anti-Sovyet propaganda kaynagl srralanabilir. Almanya'da Hit­ler'in iktidara gelmesinden sonra Birleşik Devletler'de şıkan ~ok· saYldaki Nazi yanhsl ve "anti-komUnist" propaganda yayınm en tipik olanlan, Alman-Amerikan Birligi'nin resmi organl Deutscher Weckruf und Beobachtre; Peder Charles E. Coughlin'in Social Justice'i; Wil­liam Dudley Pelley'in Liberator'l; Gerald Winrod'un Defender',; Court Asher'in X-Ray'i ve E. I. Gamer'm Publicity'sidir. Temsilciler Mecli­si iiyesi Hamilton Fish'le Alman ajaru George Sylvester Viereck· arasındaki ili~kiler konusuda, Vi~reck'in 1942 ~ubatmdaWashington; D.C.'deki Federal mahkemede yargtlanmasl Slfasında Fish'in sekreteri George Hill'in verdigi ifadede. ilgin~ materyal bulunmaktadlr; bn ,
. .

duru~maya ili~kin ~ok aynntIh kaYltlar, Dillard Stokes'un Washington· Post'daki bir dizi makalesinden edinilebilir. William E. Dodd'un, Al­man propaganda Ajanı Paul Scheffer'm faaliyetlerine ili§kin dii§iinceleri, Amerikan'lO Almanya Büyükel~isinin yayullanan günliigünde ifade edilmektedir; Buyukel,i Dodd'un Gunlagu, ' hazırlayan William E. Dodd, Ir. ve Martha Dodd (New York, Har­court, Brace and Company, 1941). Scheffer'm Birleşik Devletler'deki Sovyet karşıtl propaganda ~ah~masma ili~kin ~ok saYlda delil, onun Living Age, Freign Affairs, Fortnightly Review ve bu tiirden oteki dergilerdeki makalelerinde bulunabilir. Martin Dies'lO Amerikan Aleyhtan Etkinlikler Ozel Komitesi'nin yayınlanan' kaYltlan, ~ok mik­tarda anti-Sovyet propaganda i~ermektedir. Anti-Sovyet propagandanm oteki onemli ornekleri, Martin Dies'm Amerika'daki Truva Atl (New York,Dodd Mead and Company, 1940) ve Ian Valtin'in Gecenin 6tesinde'dir. (New York, Alliance Book Corporantion, 1941). Birleşik Devletler'de gericiligin "anti-komiinist" propagandadan yarar-. lanmasmm ilgin~ bir tahlili, Georges Seldes'inSurek Avt'nda (New York, Modern Age, 1940) bulunabilir. Once Amerika Komitesi ta­rafından yayglO olarak yapllan anti-Sovyet propaganda, Once Amerika Ar~trrma Biirosu biiltenlerinin ve Komite'nin finanse ettigi iki yayınm Herald ve Secribner'si Commentator'lft yamStra, Temsilciler .
411
>. r. ...•
Meclisi fiyesi Hamilton Fish, SenatOr Gerald P. Nye ve konu§malan New York Times ve oteki gazetelerde aynnuh bir bi~imde aktanlan SenatOr Burton K. Wheeler gibi Once Amerika sozciilerinin, Cnee Amerika mitinglerindeki soyIevlerinde boI bol sergilenmektedir. Mek­tuplar §ekilde şıkan lngiliz gazetesi Week ve Bella Fromm'un Kan ve Ziyafetler'inde, Charles A. Lindbergh'in 1938 yazmda Büyük Britanya
ve Orta Avrupa'daki taviz yanhsl faaliyetlerine iIi§kin ozellikle ilgin~ Oykiiler bulunmaktadu. Chicago Tribune, New York Daily News, Washington Times-Herald ve Hearst basmmm dosyalan cIa. Sovyetler Birligi aleyhtan propaganda i~in ozelIikle zengin bir kaynaktlr. Wil­liam C. Bullitt'in anti-Sovyet duygulanna dair bilgiler, Buyukelt;i Dodd'un Gan/ugu'nile yeralmaktadu.
YiRMi DORDUNCU BOLUM
Polonya'nm anli-Sovyet komplosuna ili§kin belgelenmi§ kamtlar, ,Siirgündeki Polonya Hiikiimeti'nin, 1945 Haziran'mda Mos­kova'da yargdanan on all! ajanl i~in Sovyet Hiikiimeti'nin hazrrladlgl iddianamede yeralmaktadIr; bu iddianamenin «evirisi Onaltz Polonyalt Davasz (New York, The National Council of Amerikan-Soviet Friend­ship, Inc., 1945) adIyla bro§iir QIarak yayınIanml~tIr. Polonyall komp­loculann Moskova'daki duru§mada verdikleri ifadelerle a«lga ((lkan komplonun oteki ayrmtdan, Arnerikalı dl§ muhabirlerin New York Times, New York Hera/dTribuneve PM'e telgrafla g~tikleri haber­lerde yeralmaktadu. Sovyet DI§işıeri Komiser Yardlmclsl A.Y. Vi§inski'nin 18 MaYls 1943'te Ingiliz ve Arnerlkan basmma verdigi deme«, Polonya emigres'in Rusya'da daha onceki anti-Sovyet entrika­lannm kapsamh bit anlatlmml i~ermektedir. Rayınond Leslie Buell'un Polonya; Avrupa'nm Anahtan'nda (New York, A.A. Knopf, 1939) Polonya nın ge«mi~ine ili§kin yararh materyal bulunmaktadrr.
YiRMi BESiNCt BOLUM
Nazi Almanyaslyla sav~ srrasında Sovyetler'deki olay lara ili§kin romel materyal kaynagl, Washington, D.C. 'deki Sovyet BUyiikel((iligi tarafından haftada ii(( kez «Ikanlan miikemmell nfermation Bulletin'dir. Sav~Slrasında Sovyetler Birligi'ni ziyaret eden ve kendi g{)zlemlerine dayall haberler getiren Henry C. Cassidy, Larry Lesueur, Maurice Hin­dus, Leland Stowe, Quentin Reynolds, Richard Lauterbach, Edgar


Snow ve Ra1pParker gibi Amerikali gazetecilerin yazdigi pekçok ki­
',. tap vardir. Maurice Hindus'un New York Herald Tribune'e ve Ralph Parker'in PM'e telgrafla çel<tikleri haberler, Sovyet halkinin savas yıllarinda nelere gögüs gerdiklerini ve gelecekte müttefikleriyle isbirliginden neler beklediklerini özellikle canli bir biçimde anlatmak­tadir. Wendell Wilkie'nin TekDünya'si (New York, Simon and Bchus­er, 1943), büyük bir Amerikalinin, Tahran Bildirisi'nde özetlenen idealleri bizzat ifade ~isidir. Buna benzer bir Amerikan raporu, Walter . Uppmann'in Amerjkan dis politikasi üzerine incelemesi ABD Dis Politikasi; Cumhuriyetin Kalkani'nda (Bostan, Uttle, Brown and Companyand Atlantic Monthyl Press, 1943) buluilabilir.