YiRMiNCi BOLUM
iziN UCU
1. Tuha~evski

Korsikalmm hayaleti yıne Rusya lizerinde ·geziniyordu. RoIi.in yeni adayl">

YiRMiNCi BOLUM
iziN UCU
1. Tuha~evski

Korsikalmm hayaleti yıne Rusya lizerinde ·geziniyordu. RoIi.in yeni adayl, KlZll Ordu onderlerinden birt olan eski Çarlık subaYl ve soylu bir toprak sahibinin ogIu, iri yaplh, karamsar KlZll Ordu Mare~ali Mikhail NikoIayevir; Tuhar;evski'ydi.
Tuhar;evski genr;ken, ozel Aleksandrovski Askeri Akademisi'nden mezun oidugunda ~u kehanctte bulundu: nYa otuzumda general olurum ya da intihar ederim!" Birinci Diinya Savaşı'nda Çar'm ordusunda subay
. olarak sav~tl~ 1915'de Aimaniar tarafından esir almdl. Tuhar;evski ile birlikte esir alman bir Franslz subaYI, Tegmen Fervaque, Rus subaYIllI sonradan pervaslZ ve hlrsh biri olarak tammhyordu. Kafasl Nietzsche felsefesi ile doluydu. nRusya'ya Hlrisliyanhgl getirip onu Batl uy­garhgma teslim eden Aziz Vladimir'den nefret ediyorum!" diye haykmyordu Tuhar;evski. "Kaba dinsizligimizi, barbarhglmlzl koru­mallydlk. Fakat buniar geri gelecek;bundan eminim!" Tuhar;evski Rusya'da devrimden soz ederken ~oyle diyordu: "C;ogu insan bunu isti­yor. Biz agrrkanh ama r;ok Ylklci bir halkIz. Devrim oldugu takdirde nerede bitecegini Allah bilir. Bence anayasal bir rejim Rusya nın sonu demektir. Bize bir despot gerek! n Bolşevik Devrimi'nin arifesinde Tuhar;evski Alman esir kampmdan kar;tl ve Rusya'ya dondii. Bolşeviklere karşı Beyaz ord·Ilar orgi.irlcyen, C;arhk Ordusu'ndan meslektaşı subaylara kauldl. Sonra aniden sal' degi~tirdi. Tuhar;cvski, bir dostuna, Beyaz Yi.izbaşı Dmitri . Golum-Bek'e Beyaz davaYl terkctmc karanm gizIice ar;lkladt. "Ona ne yapacagml sordum," diye anlattt sonradan Golum-Bck. "Oyl~ dedi: 'Ar;lkr;asl, Bolşevikierle gidiyorum. Beyaz Ordu hir;bir şey yapamaz. Onderimiz yok.' Birkar; dakika r;evrcyi adlmlayıp durdu ve sonra baglrdt: 'istemiyorsan benimle gelmc, ama ben dogru olam yapuglml dii~iini.iyorum. Rusya degi§me yolunda!'" 1918'dc Tuhar;evski Bolşevik Parti'ye girdi. Kisa sUreir;erisinde Sav~ Komiseri Tror;ki'nin etrafmdaki askeri rnaceracllar arasında yeri­ni buldu; fakat Tror;ki'nin siyasi entrikalanna r;ok fazla buIll§mayacak kadar dikkatliydi. Egitimli ve deneyimli bir asker olan Tuhar;evski, de­
274 neyimsiz KlzIi Ordu'nun saflan arasında hızla yiikseldi. Wrangel Cep­hesi'ndeki Birinei ve Be~inci Ordulara komuta etti, Troc;ki'yle birlikte Denikin'e karşı başarJll saldlflya kabldl, istilacl Polonyahlara karşı ba§arlslz kaql-saldmya onderlik etti. 1922'de, KIZlI Ordu Askeri Aka­demisi Ba§kam oldu. 0 yd yapllan Rapallo Anla§masl nın ardmdan Alman Weimar Cumhuriyeti ile başıattlan askeri g.orii§melere katdan, onde gelen Rus subaylarından biri idi. '

Daha sonraki Ylllarda, Tuhagevski, Ktzd Ordu Genelkurmayt'nda eski Bolşevik gerillalar Marc§al Budyenny ve Mare§al Voro§ilov'un onderliginden ho§nut olmayan kiigiik bir grup profesyoncl militarist ve eski Çarlık subayınm ba§ml gekti. Tuha<;evski'nin grubunda, KlZll Ordu generalleri, Yakir, Kork, Uborevi<; ve Alman militarizmine nere­deyse kOlcce bir hayranhk besleycn Feldman vardl. Tuha<;evski'nin en yakm meslektaşıan, Berlin, Londra ve Tokyo'da askeri ata§e olan Tro~kist subay V. 1. Putna ve Reichswehr Generalleri Sceckt ve Ham­merstein'in ki§isel dostlan olan General Jan B.Gamarnik'di.
Tuha<;evski, Putna ve Gamarnik ile birlikte klsa bir slire i<;erisinde KlZll Ordu Genelkurmayl'nda Alman yanhsl kii~iik, etkili bir klik olu§tl.i.fdu. Tuha<;evski ve ortaklarl, Tro<;ki'nin Reichswehr'le olan ili§kisinden haberdardtlar, fakat bunu "siyasal" bir anla§ma olarak gorliyorlardl. Bunun, Tuha<;evski'nin Askeri Grubu ve Alman Ba§komulftnhgl arasında bir askeri ittifakla dengelenmesi gerekliydi. Hitler'in iktidara geimesi, Tuhagevski ve Alman askeri liderleri arasındaki gizli anla§maYl hi<;bir bi<;imde degi§tirmedi. Hitler de Tro<;ki gibi bir "politikaCl" idi. Askerlerin kendilerine ait dii§iinceleri vardt ...
SagcJiar ve Tro<;kistler Bloku'nun orgiitlenmesinden bu yana Tro~ki, Tuha~evski'yi blitiin komplonun son stratejik anmda oynana­cak son kozu olarak gonnii§tii. Tro~ki, Tuha<;evski'yle ili§kilerini esas olarak Kiestinski ve Tro<;kist askeri ata§e Putna araClhglyla slirdiirdli. Sonradan Buharin, Tomski'yi Askeri Gruba ki§isel irtibat gorevlisi olarak atadl. Tro~ki de Buharin de Tuha~evski'nin "politikacllar"a ve "ideologlar"a duydugu klişıimsemenin tamamen bilincindeydiler ve onun askeri ihtiraslarmdan korkuyorlardl. Buharin, Tomski'yle Askeri Grubu eyleme ~aglfma olaslhgml taruşıfken §oyle diyordu:-­
"Bu askeri bir darbe olacak. işıerin manugl geregi, komplo­cularm Askeri Grubu olaganlistli bir etkiye, sahip olacak ... boylelikic luhaf bir Bonapartist tchlike dogabilir. Ve Bonapartist­ler -ozellikle de Tuhac;evski'yi dii~iiniiyorum-i~e, miittefiklerine ve sozde ilham aldI1dan ki~ilere Napolyonvari bir tarzda tovbe et­meleri ic;in c;ok ktsa siireli flIsat tamyarak başıayacaklar. Tuhac;evski de potansiyel bir kiiC;iik Napolyon -ve Napolyon'un sozde ideologlarla nasll ugra~ttgml bilirsin!"
Buharin Tomski'ye sordu:-­

"Tuhac;evski nasIl bir darbe mekanizmasl tasarhyor?" "Bu askeri orgiitiin i~i," diye yamtladl Tomski. Aynca Askeri Grubun, Naziler Sovyet Rusya'ya saldlrdlgl anda "cepheyi Almanlara ac;maYl" -yani Alman Ba~komutanhgma teslim olmaYl-plaTlladlglm ekledi. Bu plan, Tuhac;evski, Putna, Gamarnik ve Almanlar tarafından yapllml~ ve iizerinde anl~Ilml~tI. "0 zaman," dedi B uharin düşünceli bir tavlrla, "beni deh~ete dii~iiren Bonapartist tehIikeden kurlulabiIiriz." Tomski anlamadl. Buharin aC;lklamaya devam etti: Thac;evski askeri bir diktat6rliik kurmaya c;ah~acaktl; komplonun siyasi onderlerini günah kec;isi haline getirerek halkm destegini saglamaya bile <;ah~abilirdi. Fakat iktidara gelince, politikacılar durumu Askeri Grubun aleyhine c;evirebilirlerdi. Buharin Tomski'ye ~oyle dedi: "Cephedeki 'bozgun'dan sorumlu olanlarI yargllamak gerekebilir. Bu, yurtsever sloganlardan yararlanarak kitleleri kazanmamlzl saglayacaktrr ... " 1936 ba~mda Tuha<;evski, Ingiitere Krah V. George'un cenaze toreninde Sovyet askeri temsilcisi olarak bulunmak iizere Londra'ya gitti. Donmeden once Sovyetler Birligi Mare~ali yiiksek unvanml aldI. Sovyet rejiminin devrilecegi ve Almanya ve Japonya'yla ittifak haIin­deki yeni Rusya'nm ctiinya hakimiyeti ic;in darbe indirecegi saatin yakmolduguna <;oktandrr inanml~tt. Tuhac;evski Londra'ya giderken, Var~ova ve Berlin'de kIsa bilt sUre konaklayarak Polonyah "aIbaylar" ve Alman generaIleriyle gorii§meler yaptl. Kendinden 0 kadar emindi ki, Alman militaristlerine olan hay­ranhglm gizlemek ic;in pek az c;aba gosterdi. Paris'te, Londra'dan dondiikten sonra, Sovyet Büyükelc;iligi'ndeki -resmi bir ak~am yemeginde Tuha~evski, Sovyet Hükümeti'nin Batt de­mokrasileriyle kolektif giivenlik sag lama c;abaIarma aC;lk<;a saldIrarak AVrupaIl diplomatiarl hayrete dii~iirdii. Romanya Dl~işıeri Bakam Nic­

holas Tituleseu ile ayni masada oturan Tuhaçevski, Romen diplomata söyle dedi:-­
"Monsieur le Ministre, kariyerinizi ve ülkenizin kaderini Büyük Britanya ve Fransa gibi eski ve 'tükenmis' ülkelere baglamakla hata ediyorsunuz. Yönelmemiz gereken yer, yeni Al­manya'dir. En azindan belli bir süre için Avrupa kitasinin önderligini yapacak olan ülke Almanya'dir. Hitler'in hepimizin kurtulmasina yardim edeceginden eminim."
Tuhaçevski'nin sözleri, Romen diplomat ve Sovyet Büyükelçiligi'ndeki resmi ziyafete katilan, Paris'teki Romanya Büyükelçiligi Basin Servisi Sefi E. Sehaehanan Esseze tarafindan kay­dedildi. Bir diger konuk, ünlü Fransiz siyasi muhabiri Genevieve Ta­bouis sonradan, Benim Adim Cassandra adli kitaoinda söyle yaziyordu:--
Kral V. George'un cenaze töreninin ertesi günü, Tuhaçevski'yi son görüsümmüs. Rus generali, Sovyet Büyükelçiligi'ndeki aksam yemeginde Politis, Tituleseu, Herriot, Boncour ile pek siki fikiydi... Almanya gezisinden. henüz dönmüstü ve Nazilere atesli övgüler yagdiriyordu. Sagimda otur­mus, büyük güçler ve ~itler'in ülkesi arasindaki bir hava anlasmasindan-sözederken defalarca söyle dedi: "Onlar zaten maglup olmaz, Madam Tabouis!" .
Nasil o kadar emin konusabiliyordu? Bunun nedeni, eski Rus okulundan olan bu adar,nla konusmayi kolay bulan Alman diplomatlari arasinda buldugu hüsnü kabulden ötürü kafasinin degismis olmasi miydi? Ne olursa olsun, onun o aksamki cosku gösterisinden dehsete düsen yalnizca ben degildim. Konuklardan biri -önemli bIr diplomat-Büyükelçilikten çiktigimiz sirada kulagima homurdandi:
"Eh, umarim bütün R~slar ayni hisleri paylasmiyordur."

i 936 Agustos'undaki Troçkist-Zinovyevei Terörist Blok durusmasinda sansasyonel ifsaatlar ve sonradan da Pyatakov ve Ra­dek'in tutuklanmalari, Tuhaçevski'yi eidden dehsete düsürdü. Krestin­ski 'yle temas kurdu ve ona komplocularin planlarinin kesinlikle degistirilmesi gerektigini söyledi. Aslinda Askeri Grup, Sovyetler Bir­ligi'ne disaridan saldirilana dek harekete geçmeyecekti. Fakat uluslara­rasl geli~P1eler -Franslz-Sovyet Paktl, Madrid'in beklenmedik bir bic;imde savunulmasl-dl§andan eylemin sürekliertelenmesine neden oluyordu. Rusya'nm ic;indeki komplocular, dedi Tuhac;evski, coup _ d'etat'Yl zamanmdan once gerc;ekle§tirerek işıeri c;abukla§tmnahydllar. Almanlar Rus miittefiklerinin yardImma hemen ko§arlardl.
Krestinski, Troc;ki'ye, harekete gec;i§i hızlandrrma zorunlulugunu bildircn bir mesajl derhal iletecegini soyledi. Krestinski'nin Ekim ayında Troc;ki'ye gonderdigi mesajda ~unlar yazlhydI:-­
"Biz, c;ok say Ida TroC;kist tutuklanml~ olmasma ragmen Blok'un ana glic;leTinin ~imdiye dek bundan etkilenmedigi dii§iincesindeyiz, eyleme giri~ilebilir; fakat bu amac;la, merkez ic;in dl§arldan eylemin hızlandmlmasl zorunludur."

Krestinski "dl§arldan eylem" ile, Sovyet Rusya'ya Nazi saldlflSml kastediyordu.
Mesaj gonderildikten klsa biT slire soma, Tuhac;evski 1936 Kaslm'mdaki Sekizinci Olaganiistii Sovyetler Kongresi'nde Krestin­ski'nin yanma geldi. Thuc;evski heyecanla tutuklamalarm devam ettigini ve komplo aygltmm alt tabakalarında kalacagma inanmak ic;in hic;bir neden bulunmadlgml soyledi. Troc;kistaskeri irtibat gorevlisi Putna c;oktan tutuklanml§tl. Stalin aC;Ikc;a, yaygın bir komplonun varhgmdan ku§kulalllyor ve kesin onlemler almaya h31mlalllyordu. Pyatakov ve digerlerini mahkum etmek ic;in elinde yeterince delil vardl. Putna'llln tutuklanmasl ve Yagoda'nm NKVD Ba~kanhgmdan allOmasl, Sovyet yetkililerin komplonun koktine ula!lmak: iizere olduk­lart anlamma geliyordu. izin nereye gotiirecegine ili§kin hic;bir belirti yoktu. Blitlin Girişim pamuk ipligine baghydl.
Tuhac;evski derhal eylemden yanaydI. Blok daha fazla gecikmeksi­zin bu konuda bir karara varmah ve askeri darbeyi desteklemek ic;in ttim giic;leri hazırlamall ydI...
Krestinski, meseleyi Rosengoltz'la tarti§tI. iki TroC;kist Alman ajalll Tuhac;evski'nin hakh oldugunu kabul ettiler. Troc;ki'ye bir mesaj daha gonderildi. Mesajda Krestinski, Troc;ki'ye Tuhac;evski'nin savaşı beklemeksizin ilerleme kararlthgmdan soz etmenin yam sIra, siyasal stratejiye ili~kin bazl onemli sorunlan da gtindeme getiriyordu.~oyle yazlyordu:-­

Coup'un gef(;ek amar;lanm gizlememiz gerekeeek. Halka. or­duya, yabanel devletIere bir ar;lklama yapmak zorunda kalaeağız ... Birincisi, halka yapaeaglmIz ar;lklamada coup'muzun mevcut Sos­yalist diizeni devirmek ir;in tasarlandlgmdan sOZ etmemek uygun olaeakur... Sovyet isyanellar kisvesine (biiriinmeliyiz); kotii bir Sovyet hiikiimetini devireeegiz ve iyi bir Sovyet hiikiimeti kura­eagIz ... Her haliikarda bu meselede r;ok fazla ar;lk sözlü oIma­mallYlz.
Tror;ki'nin yamtl Krestinski'ye AralIk sonunda ul~u. Siirgündeki lider, Krestinski'yle tamamen hemfikirdi. Asbna bakIhrsa, Pyata­kov'un tutukianmasından sonra Tror;ki, Askeri Grubun daha fazia ge­cikmeksizin eyleme ger;irilmesi gerektigi sonueuna kendi başıOa varml§u. Krestinski'nin ona yazdlgl mektup daha yoIdayken, Rosen­goItz'a yazlp derhal askeri eylem dii§iincesini savunmuştu ..,
Krestinski ~nradan, "Bu yanltl ~dlktah. sonra," diye belirtiyordu, "fWUP ir;in daha dogrudan hazrrhklar yapmaya bşıadlk. Tuhar;evski'ye istedigi gibi davranma serbestisi verildi, i§i dogrudan onun yiiriitmesi ir;in carte blanche* verildi." .
2. TrOf;kist Paralel Merkez Duru$masl
Sovyet HUkiimeti de bo§ durmuyordu. Zinovyev-Karrienev Duru§masl'ndaki if§aatIar, illkedeki komplonun gizli "soltl muhalefetin r;ok r;ok Otesine ger;tigini ku§ku gotilrmez bir bir;imde .kamtlamI§u. Komplonun asd merkezleri hir; de Rusya'da degildi; Berlin ve Tok­yo'daydl. Soru§turma siirdiikr;e, Mihverin Be§inci Kolu'nun gerr;ek bir;im ve niteligi, Sovyet Hhkiimeti ar;lsından daha da netle§iyordu.
. 23 Oeak 1937'de, Pyatakov, Radek, Sokolnikov, ~estov, Mura­loy ve aralarında Alman ve Japon lstihbarat Servisleri'nin kilit aja'n­larmm da bulundugu on iki komplo ortagl, ihartetten yargdanmak iizere Moskova'da, SSCB Yiiksek Mahkemesi Askeri Collegium'u Oniine r;lkuIar. Tror;kist Merkez'in onde gelen ilyeleri, kendilerine karşı getirilen . sur;lamalarl aylardlr reddetmişıerdi. Fakat aleyhierindeki deliller bütünliiklii ve eziciydi. Sa60taj ve terorist faaliyetler yonettiklerini ve
.. carte blanche: kaYltslz §artslz yetlci -~.n.
Tr~ki'nin talimatlan iizerine Alman ve Japon Hiikiimetleri He ili~kide bulunduklanm birer birer itiraf ettiler. Fakat mahkemede oidugu gibi on sorguda da tabionun biltiiniine ili~kin her şeyi aşıklamadllar. Askeri Grup'un varhglOa dair hi~bir şey soylemediler; Krestinski ya da Rosen­goltz'dan sozetmediler; kendileri sıkl sıkl sorgulamrken bile iktidan ele g~innek i~in hurnrnah bir hazuhk i~erisinde bulunan, komplonun son ve en gU~IU "tabaka"Sl Sagcdar ve Tro~kistler Bloku konusunda sessiz kaIdllar.
Dogu lşıeri'nden sorumlu eski Korniser Yardlrnclsl Sokolnikov, cezaevinde, kornplonun siyasal yonlerini; Hess'le olan pazarbgl, SSCB'nin par~alanrnasl, Sovyet rejirninin YlktlrnaslOdan sonra bir fa~ist diktatOrliik kurma plantm aYlklarnl~u. Sokolnikov rnahkernede ~oyle dedi:-­
Fa~izrnin, kapitalizrnin en orgUtlii bi~irni oidugunu, Avru~ pa'ya karşı zafer kazanacagml, onu ele ge~irecegini ve bizi bogacagml dii~iiniiyorduk. i~te bu yüzden onunla uzla~mak: daha uygun olacaktI ... Biltlin bunlar ~u tezle aşık]aOlyordu: Her şeyi kaybetmektense, ~ok ciddi de olsa belli fedakarllklarda bulunrnak: iyidir ... politikacılar gibi rnantlk ylirtittlik ... bazl şeyleri goze aI­rnamlZ gerektigini dti~iindiik.

Pyatakov, kendisinin Tro~kist Merkez'in lideri oldugunu itiraf eui. Ulusal Ekonomik Yiiksek Konsey'in eski tiyesi, kelimelerini ozenle se~ip yurnu~ak, tela~slZ bir sesle verdigi ifadesinde, tutuklandlgl ana dek yonetmekte oldugu sabotaj ve terorist faaliyetIerine ili~kin gerçekleri anlattl. Arnerikan Bi.iyiikel~isi Joseph E. Davies'e gore, samklara aynlml§ olan yerde dururken. uzun iDce solgun, llimiiyle ifadesiz yüziiyle. "ders veren birprofesOre benziyordu."
Vi§inski, Pyatakov'a, Tro~kist1erle Alman ve Japon ajanlarmlO nasd tam§tlklartOI aşıklatmaya ~ah~tI. Pyatakov sorulara ka~amak yamt1ar verdi:-­
viSiNsKi. Alman ajanl Rataichak size a~dmak i~in ne gibi
nedenler one siirdii?
PYATAKOV. Benimle iki ki~i konuşmuştu...
Vi.siNSKi. 0 mu size, yoksa siz mi ona a~ddmlZ?
PYATAKOV. Bu işıer kar§dlkh olur.
Vi~iNSKi. Once siz mi ona aşıldmlZ?

PYATAKOV. Once kim mi, 0 mu ben rui -tavuk ya da yu­murta meselesi gibi-bilmiyorum. .
John Gunther'in sonradan Dahili Avrupa'da kaydettigine gore:--Samklann hepsinin ayın hikayeyi anlattlgl, sefil ve yaltakşı olduklan, celladm agIlmdaki koyunlar gibi davrandiklan ~eklinde yurtdl§mda hakim olan izlenim hi\( de dogru degildir. Savclyla inatla tart~tIlar; ~ogu, sadece soylemek zorunda kaldlklan şeyleri soyledi ... I I" i:
Duru~ma ilerledikl(e ve sanlklar kIll an bile klpmiamadan birbiri ardma Pyatakov'a dair sogukkanh ve hesapşı bir siyasal suikastl(i diye ifade verdik\(e, onun ~imdiye kadarki sakin ve dengeli sesi tereddiitlii ve tiikenmi~ bir tona biiriinmeye başıadl. Yetkililerin bildigi bazl gerçekler, iizerinde kesin bir ~ok etkisi yapll. Pyatakov'un tavn degi~ti. Tutuklanmazdan once bile Tro~ki'nin onderligini sorgulamaya başıamlij oldugunu iddia etti. Hess'le olan iliijkiyi onaylamadlgml soyledi. Pyatakov mahkemeye hitaben, "Biz bie I(tkmazdaydlk," dedi, "Bir şıkI~ yolu arlyordum ben ... "
Mahkemedeki son sOzlerinde Pyatakov §oyle hayktrdI:--
Evet, ben ylllardIr Tro\(kisttim! Tro\(kistlerle e1ele ~ab§t1ffi... Yargl~ Yurttaşıar ... sanIl1ayın ki Trol(kizm'in bogucu yeraltl dtinyasında gel(en ytllar boyunca, iilkede olup bitenleri goremedim! Sanmayın ki sanayide neler yaptldI~m anlayamadIm. Size samimiyetle soylliyorum: Aritda slrada, TrOl(kist yeraltl dlinyasından ~iklP da oteki pratik işıerim1e ugr~tIglm zamanlar­da, bazen bir ferahhk hissediyordum ve km~kusuz, bir insan olarak bu ikilik yalmzca dl§adonlik davranl§a ili§kin bir şey degildi, , i9imde de bir ikilik vardI ... Birka\( saat i\(erisinde karannlzl vere­ceksiniz ... Benden bir tek !,lunu esirgtimeyın Yargl\( Yurttaşıar. GC9 de olsa sizin goziiniizde de, suşıu gC9m~imlebagl1m kesme giictinn kendimde buldugumu hissetme hakklfll benden esirge­meyın!
Fakat, son ana dek Pyatakov'un agzmdan, komplonun geri kalan "tabaka"smm varhgma ili~kin tek soz şıkmadI... 1932'den beri ~estov ve Alman "teknisyenler"le birlikte Ural­lar'daki TrOl(kist hiicreleri yonetmi§ olan, bir zamanlann Moskova Asked Garnizon Komunatl ve eski Trocykist MuhaflZlar'm onde gelen
281



iiyesi Nicolai Muralov, matikemeden, "samirni ifadesi"nin goronune aimmasmi isteyerek merharnet diledi. Salcalh ve kIr sa~b upuzun boy­Iu bir adam olan Muralov ifade verirken hazlfol vaziyetinde gibiydi. Tutuklanmasından sonra ve uzun bir mticadelenin ardmdan "her şeyi ortaya sermeye" karar verdigini soyledi. Walter Duranty ve oteki gozlemcilere gore, samk sandalyesinde sarfettigi sazled gen;ek bir diiriistliik numunesiydi:--
Avukau ve kendimi savunmaYl reddettim, zira kendimi iyi silahlarla savunmaya ve saldlfl:naya ah§kImm. ~imdiyse kendimi savunacak iyi silahlanm yok ... Beni Tro~kist argtite ~ektiler diye birilerini suşıamak yakl§maz bana. Kimseyi bunun i~in su\;larnaya cesaret edemem. Suşıanmasl gereken benim. Bu benim sur;Uln. Bu benim talihsizligim ... On yddan fazladlr Tror;ki'nin sadlk bir neferiydim... ­

Karl Radek, kalabahk duru§ma salonuna kahn gazlilklerinin ardmdan bakarken, SavCI Vi§inski'nin sorgulamasl slrasında kah mtitevazi, kah yaltakr;l, kah kilstah ve kibirliydi. Pyatakov gibi, haLta daha da Heri giderek, haince faaliyetlerini kabul etti. Radek aynca tu­tuklanmasından once ve Tror;ki'nin Nazi ve Japon HilkUmetJeri'yle ili§kinin anahatlanm r;izen mektubunu ahr almaz, TrO\;ki'yi reddet­meye ve kompIoyu a\;lga \;lkarmaya karar vermi§ oldugunu iddia etti. Haftalarca ne yapmasl gerektigini dii§iinmuş durrnu§tu.
VtStNSKt. Neye karar verdiniz?
RADEK. Yaptlacak ilk: i~ Parti Merkez Komitesi'ne gitmek, ifade vermek, hepsinin arum a~Ildarnak olacaku. Bunu yapmadIm. Ben G'p.U.'ya gitmedirn. G.P.U bana geldi.
vtStNSKi. Dokunakh biryanlt!
RADEK. Hazin bir yanlt.


Radek son sOzlerinde kendisini tereddUtlerin Ylpratugl Sovyet reji­mine sadakatle, devrimin ilk günlerinden beri iiyesi oldugu Sol Muha-. lefet'e baghhk arasında sUrekli gidip gelen bir adam olarak tanlttI. Sovyet rejiminin dl§andan gelen dil~manca baslalara asla dayanamaya­cagl kamsında oldugunu soyledi_. Mahkemeye, ItAS11 sorundan, Be§ YIlhk Plan i~in savaşı siirdilrme sorunundan uzakla~tlm. Tro~ki, be­nim derin huzursuzlugumu kavradl," dedi. Radek, kendi anlaumma gore komplonun i\;teki halkalarma dogru r;ekilmişti. Sonra, lstihbarat
282 Servisleri ile baglantIlara ve sonuilda Tro\(kl'nin Alfred Rosenberg ve Rudolph Bess1e pazarhkIanna srra geldi. "TrO\(ki," dedi Radek. "kendi anla~masml yaplp bizi bir oidu bittiyle karşı karşıya brraktl ... "
Radek, sonunda su\(lulugunu kabul etme ve komploya ili~kin bil­digi tUm gtjr\(ekleri itiraf etme noktasma nasll geldigini a\(Iklarken §Oyle dedi:--
Kendimi i\(işıeri Balk Komiserligi'nde buldugumda, sorgula­rna ~efi... bana dedi ki: "Bebek degilsiniz. Burada aleyhinizde ifade veren on be~ ki~i var. Bu i§ten slynIamazslillz ve makul bir insan olarak Myle bir şey yapmayl dii~iinemezsiniz de ... "
tki bu\(uk ay boyunca sOrgucumun canma okudum. Burada sorgu slrasında bize i~kence yaplhp yapdmadlgl sorusu ortaya auldl. Soylemeliyim ki, ben i~kence gormedim ama sorgulama gorevlilerine i~kence ettim ve onlarl bir stirti faydaslz i~ yapmaya ittim. lki bu\(uk ay boyunca sorgulama gorevlisini, beni sorgu­layarak ve diger santklann ifadeleriyle ytizle~tirerek bütün kart­Ianm 'a.\(maya zorladlm, Mylelikle kim itirafta bulunmuş, kim bulunmaml~ ve herbiri ne soylemi~ ogrenebilecektim ... Ve bir gtin sorgulama ~efi bana gelip §oyle dedi: "i~in sonuna geldiniz. Neden zaman harcayıp ka~makyaplyorsunuz? Soylemeniz gere­keni neden soylemiyorsunuz?" Ben de §U karşıhgl verdim: "Ta­mam, yarm ifade venneye başıayac$m."
Karar 30 Ocak 1937'de aClklandl. SanIklar, vatana ihanetten "ca­susluk, aynhk\(l ve Ylbcl faaliyetleri i\(in Alman ve Japon fa§ist gU\(lerinin Ajanı" olmaktan ve "yabanci saldlrganlara SSCB toprak­larim ele gecirmeleri i\(in" yardimci olma planlan yapmaktan-su\(lu bulundular.
Sovyet Ytiksek Mahkemesi Askeri Collegium'u Pyatakov, Mura­loy, ~estov ve daha on ki§iyi kurşuna dizilmeye malIkum etti. Radek, Sokolnikov ve iki onemsiz ajan agrr hapis cezalanna \(arptmldllar.
Devlet SavclSl Vi§inski, 28 Ocak 1937'deki karar konuşmasında ~ylededi:-­
Tro\(ki ve Pyatakov yonetiminde Alman ve Japon lstihbarat Servisleri'yle ili§ki kuran insanlar, casusluk faaliyetleriyle, yalmz devletimizin degil, bizimle birlikte, ban~ isteyen ve ban~ i\(in Savaşan bazl devletlerin de \(lkarlarma agrr zararlar verebilecek sonu9lar elde etmeye 9ah§tllar ... Biz, Barış isteyen ve Barış i9in sav~~an her iilkenin hliklimetinin, sava~a hazrrlanan, barl§ da­vasml ve nihayet, blitlin ilericilerin, biitlin ilerici insanhgm da­vasml Ylkmaya hazulanan ban~ dii~manlan, demokrasi du§manlarl, karanhk fa§ist gii9ler tarafından organize edilen sU9 niteligindeki casusluk, YlklCl, terorist faaliyetiere Girişmesine dur demek i9in en kamrllonlemlerin almmasından yanaYlz:
Vi§inski'nin sozleri Sovyet Rusya dl§mda pek az kamuoyu ya­rattl; fakat bazl diplomat ve gazeteciler tarafından duyuldu ve unutul­madI.
Amerika nın Moskova Büyükel9isi Joseph E. Davies, duru§madan alabildigine etkilenmi§ti. Her gün orada ham bulundu ve bir gevirmenin yardlmlyla davaYl izledi. Eskiden §irket avukau olan büyüke19i Davies, 0 günlerde anti-Sovyet, propagandacllar tarafından "zalim Engizisyoncu" diye tammlanan Sovyet SavCI Vi~inski'nin, "upkl Homer Cummings gibi sakin, tarafslz, aydm, yetenekli ve zeki" olmasl nedeniyle kendisini etkiledigini belinti. "ihanet davasml siirdiirii§ tarZI ile bir avukat olarak saygl ve hayranhglml kazandl," dedi.
17 ~ubat 193Tde Buyiike19i Davies, DI§işıeri Bakam Cordell Hull'a gektigi gizli bir telgrafta, Moskova'daki hemen tlim yabanci diplomatIann, kendisinin hiikmiin adilligi ~eklindeki dlişıincesini pay­la§tIklarml bildiriyordu. BliyUkel9i Davies ~oyle yazlyordu:--
Hepsiyle degilse bile. kordiplomatigin galiba biri hari9 pek 90k liyesiyle konu§tum, hepsi de duru§malarda hUkiimeti devirme ama9h bir siyasal hazırhk ve komplonun varhgmm net bir ~kilde kanltiandlgl dlişıincesindeler.

Fakat bu gergekler kamuoyuna a9lklanmadl. Biiytik gii9ler, Sov­yet Rusya'daki Be§inci Kola ili§kin gergekleri gizlemek i9in elbir­Iigiyle 9ah§tIlar. 11 Mart 1937'de Büyükel9i Davies, Moskova günlligline ~unlan yazryordu:-­
Ba~ka bir diplomat, Bakan ... dun bana 90k aydrnlatlcr bir şıklamada bulundu. Duru§ma hakkmda tartrşıhrken, samklarm kesinlikle sU91u olduklarlm; fakat dl§ diinyamn, basm şıklamalarmdan, dur~manmoldu bittiye (onun deyimiyle vitrin) getirilmi~ bir i~ oldu~unu d[jşıin[jr gibi gor[jndlişıinde; onun bu­nun boyle olmadlgml bilmesine ragmen, dl~ dlinyanm bOyle d[jşıinmesinin ise bir o'kadar dogal oldugunu sOyledLl

3. MaYls'ta Eylem
Komplo hala ezilmi§ degildi. Pyatakov gibi Radek de, ifadesinin dolu gorUnmesine ragmen, onemli bilgileri Sovyet yetkililerden sak­ladl, Fakat duru~mamn ikinci günlinde Radek tehlikeli bir hata yaptl.
Troc;:ki'nin AVTUpa ve Amerika'daki taraCtar ve hayranlan, ortahgt. Moskova
dUTU§malanm "Stalin'in Troc;:ki'den intikaml" ve "Stalin'in Oogulu kinciligi"nin
tiriinti olarak tanunlayan sonu gelmez ac;:tklama, bro§tir, kitapC;:lk ve makaleler
yagmuruna tuttular. Birleşik Oevletler'de, Foreign Affairs Quarterly, Reader's Di­
gest, Saturday Evening Post, American Mercury, New York Times ve diger unlu
ve yuksek tirajlt gazete ve dergilerde demec;: ve makaleleri c;:tktt. DuTU§malara
ili§kin yorumlan Amerikan baSin ve radyosunda onemli bir yer LUtan Leon
Troc;:ki'nin dost, taraftar ve hayranlan arasında ~unlar da vardt: Troc;:ki'nin Arne­
rika'daki eski temsilcisi ve resmi c;:evirmeni Malt EastmlUl; bir zamanlar Sovyet
Ol§işıeri Bakanhgl'nda yah§ml§ olan Sovyet donegi Alexander Harmine;
1941'de Federal Mahkeme taraftndan ABO silahh kuvvetierine kaTşı ayaklanma
plant yapmaktlUl suc;:lu bulunan Troc;:ki'nin avukan Albert Goldman; gec;:mi§te
OGPU'da yetkili bir mevkide bulunan ve sonradan, haraketini "buyiik
gtinahlan"nm kefareti olarak ac;:tklayan bir not blrakarak intiltar eden Rus mace­
raperesti ve Dies tamgl "General" Krivitski; ktdernli bir Savyet aleyhtan prop'
agandact ve Hearst basmmm ba§ roldeki yazan Isaac Dun Levine ve duru§malan
ili§kin goriişıeri, Tokyo propaganda yayın organl Contemporary Japan'da "Rus­
ya'da Kanh TemizIik" ba§hgl altmda pkan Hearst'un kalburiistu yaun William
Henry Chamberlin.
Sonradan yok tutan Yonetimde Devrim'in yuan unlu Amerikan Troc;:kisti James Burnham, Moskova Ouru§malan'nt, Mihver'e karşı "kutsal savaşta" Fran­sa, lngiltere ve Birleşik Devletler'in yardlmml elde etmek ve "devrimci bozgun­culuk palitikastfll sa~unan ... herkese (yani Tro~kistlere)" uluslararasl plandll zulmedilmesini sa:glamak amaclyla Stalin tarafından gerc;:ekle§tirilen sinsice bir Girişim olarak lanse eui. 15 Nisan 1937'de, Pyatakov-Radek dUTU§man iizenne bir Tro<;:kist bro§uriin onsozfinde Burnham §oyle yazlyordu: "Evet: Duru§malar, Stalinizm'in yakla§an s8va§ ic;:in yaphgl hazultklarm en onemli ve aynlmaz parc;:asldu. Stalinizm, Stalin'in, Almanya ve Japonya'nm Sovyetler Birligi'ne saldmslyla başıayacagml bekledigi kutsal'savaşta Fransa. Buyiik Britanya ve BirJeşik Devletler'in halk kitlelerini kendi emperyalist hukiimetlerinin ordu­lanna katmaYl hedeflemektedir. Stalinizm. duru§malar sayesinde. diinya fapmda faaliyet gostererek bu sosyal-yurtsever ihanete kaTşı her tur olasl direni§ merke­zini ortadan kaldlnnaya c;:allşıyor."
<;enesinin dli~tikliigli ona ihanet etti. Vi~insk:i'nin ara~tInCI sorulanm savu§tunnaya r;ahşırken, Tuhar;evski'nin adlm agzmdan kar;1fdl. "Vitali Putna," dedi Radck, "Tuhar;evski'nin bir ricasml iletmek ir;in beni gormeye geldL" hızla devam etti ve Tuhar;evski'nin adInI bir daha agzma almadI.
Ertesi glin, Vi§inski, Radek'in Bif onceki oturumdaki ifadesini ytikseksesle okudu: "Tuhar;evski'nin adma hangi baglamda degindiginizi ogrcmllek istiyorum," dedi.
Kisa bir sessizlik oldu. Soma Radek'in diimdtiz, tereddtitstiz ymItI geldi. Tuhar;evski'nin, Radek'in Izvestia bUrolarında bulunan "hliktimet r;ah§malanna ili§kin bazl materyalleri" istedigini bclirU.i. Asked ko­mutan, onu almasl ir;in Putna'YI gondermi§ti. Hepsi bu kadardl. "Tabii ki," diye ekledi Radek "Tuhar;evski benim rollime ili~kin hir;bir şey bilmiyordu ... Tuhar;evski'nin kendisini tamamen Partiye ve Hükümete adaml§ bir iftsan olarak egilimini bilirim!" '
/ Duru§mada Tuhar;evski'ye dair ba§ka bir şey s6ylenmedLFakat geri kalan komplocular son darbenin daha fazla ertele.nmesinin Intihar demek olacagmdan emindiler.
Krestinski, Rosengoltz, Tuhar;evski ve Gamarnik bir dizi acil giz­li toplant! yapular. Tuhar;evski, herbiri saldrrl anmda ozel gorevleri ye­rine getirecek olan Askeri Grup'taki subaylara ozel "komutlar" verme­yebaşıadl.
1937 Mart'mm sonunda, askeri darbe hazırhklan son a~amasma gelmi§ti. Tuhar;evski, Rostmg6liz'un Moskova'daki dairesinde, 0 ve Krestinski He yaptIgl toplantlda, Askeri Grup'un altl hafta ir;inde ey­leme hazır olacagml ar;lkladl. Eylem tarihi, MaYls başı, herhalde MaYlsm IS'jnden once olarak saptanabilirdi. Askeri Grup ir;inde ikti­dann ele ger;irilmesi ir;in asH arar;lara ili§kin "kimi ser;enekler"in i:artl§Ilmakta oldugunu soyledi. .
Rosengoltz sonradan Tuhar;evski'nin· "en r;ok gtivendigi" planm, "kendi taraftarlarından olu§an bir grup askerin, bir bahaneyle onun dairesinde toplanlp Kremlin'e yiirlimesi, Kremlin tclefon santrahm ele ger;irerek Parti ve Hliktimet liderlerini OldUrmesi" oldugunu sOyledi. Bu plana gore, ayın anda Gamarnik ve birimleri de "tr;işıeri Halk Ko­miserligi binasml ele ger;ireceklerdi."
Oteki ser;enekler de tartI§Ildl; fakat Krestinski ve Rosengoltz, bu planm, ir;lerinde en cesuru ve ba§arlya en yakm olam oldugu konusun­da fikir birligine vardilar...

Rosengoltz'un dairesindeki toplanti iyimser bir havayla sona erdi. Tuhaçevski'nin çizdigi darbe planinin basari sansi yüksekti. Pyatakov .ve digerlerinin kaybina karsin, komplocularin uzun süredir bekledikleri
ve hazirlandiklari gün gelmis gibi görüiiüyordu.
Nisan ayi, darbe için son dakika hazirliklarinin telasiyla göz açip
kapareasina geçti.
Krestinski, "darbe patlak verdiginde Moskova'da tutuklanacak ve görevlerinden alinacak insanlar ve onlardan bos kalan yerlere atanabile­cek kisilere iliskin" koca koca listeler düzenlemeye basladi. Gamarnik komutasindaki silahli kisiler, Molotov ve Vorosilov'u öldürmekle .görevlendiriIdiler. Dis Ticaret Komiserligi mevkiindeki Rosengoltsz, darbe arifesinde Stalin'den randevu alip Sovyet liderini Kremlin'deki karargahinda öldürülecegini söyledi... ­
1937 Mayis'inin ikinci haftasiydi.
Tam bu sirada Sovyet Hükümeti, ani ve yikici bir darbe indirdi.
May·isin onbirinde, Maresai Tuhaçevski'nin Savas Komiser Yardim­
ciligi rütbesi indirilerek,.Volga bölgesinde önemsiz bir göreve atandi.
Gamarnik Savas Komiser Yardimciligi görevinden alindi. Tuhaçevski
ve Gamarnik'le birlikte komploya katilan Generaller Yakir ve Ubore­
viç'in de rütbeleri indirildi. Öteki iki general, Kork ve Eideman tutuk­
landilar ve Nazi Almanyasi ile gizli iliskiler kurmakla suçlandilar.
Krestinski sonradan "Kendimi tutu.klanmaya hazirlamaya
basladim," diyordu. "Meseleler üzerine Rosengoltz'la konustum. Ro­
sengoltz, felaketin gelecegini beklemiyordu ve Troçki'yle iliskiyi
sürdürmeyi üstlendi ... Birkaç gün sonra da ben tutuklandim."
Resmi bir. bildiriyle, siki gözetim ve sorusturmaya tabi tutulmus
olan Buharin, Rikov ve Tomski'nin simdi ihanetle suçlandiklan
açiklandi. Buharin ve Rikov tutuklanmislardi. Tomski, intihar ederek
tutuklanmaktan kurtulmustu. 31 Mayis'ta General Gamarnik, Tomski
örnegini izledi ve kendini vurdu. Tuhaçevski ve diger bazi yüksek
rütbeli subaylarin NKVD tarafindan tutuklandiklari bildirildi. Kisa bir
süre sonra da Rosengoltz tutuklandi. Besinci Kol saniklari ülkenin her
yaninda yakalaniyorlardi.
11 Haziran 1937 sabahi saat onbirde Maresal M. N. Tuhaçevski ve öteki yedi KizilOrdu generali ~ovyet Yüksek Mahkemesi'nin özel bir Askeri Heyeti önüne çiktilar. Alinacak ifadelerin gizli askeri nite­liginden otiirii, duru~ma gizli yaplldl. Bu bie askeri mahkemeydi. Samklar, Sovyetler Birligi'ne karşı dii§man kuvvetlerle birlikte komp­10 hazulamakla sw;lamyorlardl. Mahkeme salonunda -Mare~aHer Voro~ilov, Budyenny, Sopo§nikov ve diger KlZll Ordu onderlerinin karşısında-Tuha~evski'yle birlikte yedi general vardl:--
Eski Londra, Tokyo ve Berlin askeri ata~esi General V.I. Putna Leningrad Askeri Gamizonu eski Komutam General I.E. Ya­
kir KlZIlordu Belorusya eski Komutam General I.P. Uborevi~ Osoavikhim (goniillii askeri savunma orgiitii) eski ba~kam
General R. P. Eideman Frunze Askeri Akademisi eski ba§kanl General A.I. Kork Genelkurmay Personel Dairesi e~ki ~efi General B.M. Feld­
man Harkov Askeri Garqizonu eski Komutam General V.M. Primakov Resmi bir bildiride §oyle deriiliyordu:-­
Ar~urmalar, samklarla birlikte General Jan Gamamik'in de, SSCB'ye karşı dost~a olmayan bir politika izleyen yabancl iilkelerden birinin onde gelen askeri ~evreleriyle devlet hleyhtarI ili~kilere kauldlklanm kamtladl.
Sanlklar bu iilkenin askeri istihbaraumn hizmetindeydiler. Samklar KlZll Ordu'nun durumu hakkmdaki gizli bilgileri sistematik olarak bu iilkenin askeri ~evrelerine verdiler.
Sovyetler Birligi'ne karşı saldm halinde KlZll Ordu'nun boz­guna ugramasml saglamak i~in onu -zaYlflatmak amaclyla YlklCl faaliyetler yiiriittiiler ...

12 Haziran günii Askeri Mahkeme karanm verdi. Samklar suşıu bulundular ve bir KlZll Ordu idam mangasl tarafından hain slfauyla kurşuna dizilrileye mahkum edildiler. Hiikiim yirmi dart saat i~inde in­faz edildi. '
Bir kez daha, vah§i anti-So_vyet soylenti ve propaganda, diinyal11n geri kalan klsmma yaylldi. KIZIl Ordu'nun tiimiiniin Sovyet Hiikiimeti'ne karşı isyan diye kaynadlgl; Voro§ilov'un Stalin karşıu bir ordunun ba§mda "Moskova'ya yiiriidiigii"; Sovyet Rusya nın her yanmda "kitle katliamlan"nm siirdiigii; KlZllOrdu'nun "en iyi general­leri"ni kaybettigi i~in, bundan bOyle "uluslararasl durumda ciddi bir et­men olmaktan şıktlgl" soylenip duruyordu.

Pek ~ok diiriist gozlemci, Sovyet Rusya'daki olaylardan derinden etkilendi. Be~inci Kolun niteligi ve teknikleri hala genel olarak bilin­miyordu.4 Temmuz 1937'de Amerika'nm Moskova Büyükel~isi Jo­seph E. Davies, Sovyet Dl~işıeri Bakam Maksim Litvinov'la bir gorii~me yaptl. Litvinov'a aşık yiireklilikle, generallerin idamma ve Tro~kistlerin yargtlanmasma karşı Birleşik Devletler ve Avrupa'da du­yulan tepkinin olumsuz oldugunu soyledi.
"Bana kahrsa," dedi Amerikan Büyükel~isi, Sovyet Dl§işıeriBa­kam'na, "bu, Fransa ve Ingiltere'nin, SSCB'nin Hitler'e karşı giiciine olan giivenini sarSml~tlr."
Litvinov da ayın derecede a~tk yiirekli davrandl. BüyükelçiDa­vies'e, Sovyet Hiikiimeti'nin, bu duru~ma ve infazlarla, ka~mtlmaz sav~ patlak verdigi zaman Berlin ya da Tokyo ile i§birligi yapacak tek bir hain bulunmayaeagmdan "emin olmak" zorunda oldugunu soyledi.
"Bir gün," dedi Litvinov, "diinya, hiikiime.timizi ihanet tehlike­sinden korumak i~in neler yaptlglmlzl anlayacak ... Biz, kendimizi Hit­ler belasma ve Nazilerin diinya egemenligine karşı koruyarak ve bOylelikle Sovyetler Birligi'ni Nazi tehdidine şıgiişıii bir siper ola­rak savunarak bütün diinyaya hizmet ediyoruz."
28 Temmuz 1937'de, Sovyet Rusya'daki gerçek duruma ili~kin bizzat ara~trrma yiiriittiikterr sonra BüyükelçiDavies, Dl§işıeri Bakam Cordell Hull'a "457 Nolu C;ok Gizli Telgraf'ml gonderdi. Büyükel~i, telgrafta, son olaylan irdeliyor ve kitlesel ho~nutsuzluga ve Sovyet Hiikiimeti'nin yakmda ~okecegine ili~kin ~tlgmca soylentileri ya­lanhyordu. "Kazaklann Kremlin yakmmda kamp kurduguna ya da KlZll Meydan'da dola~tlklarma ili~kin (her gazetenin anlattlgl hikaye­ler) hi~bir belirti yok," diye yazlyordu. BüyükelçiDavies, Tuha~evski davasma ili~kin tahlilini ~oyle ozetliyordu:--
Suikast ya da dl§anyla bir sava~ olmadlgl takdirde, bu hiikiimetin ve mevcut rejimin durumu §u an i~in ve muhtemeleri gelecek günlerde de sarstlmaz gibi gOriiniiyor. Korsikah tehlikesi ~u an i~in ortadan kaldmlml§trr.

4. Final

U<; iinlii Moskova Duru~masl'ndan sonuncusu, 2 Mart 1935'de Sendikalar Evi'nde, SSCB Yiiksek Mahkemesi Askeri Collegiumu hu­zurunda bşıadl. Sabah, ogleden soma ve ak§am oturumlarl ile askeri srrlara ili~kin ifadelerin ahndlgl in camera oturumlar da dahit olmak flure mahkeme yedi gun siirdu.
Samk saYlsl yirmi birdi. Bunlar, eski OGPU ~fi Henri Yagoda vesekreteri Pavel Bulanov; Sagcl liderler Nikolay Buharin ve Aleksey Rikov; Tro<;kist lider ve Alman ajanlan Nikolay Krestinski.ve Arkady Rosentgoltz; Tro<;kist ve Japon Ajanı Christian Rakovski; Sagel lider ve Alman ajanlarl Mikhail <;emov ve Grigori Grinko; Polonya Ajanı Vasily $arangovi<; ve aralarında Tro<;kist irtibat gorevlisi Sergey Bes­sanoy ve kaW doktorlar Levin, Pletnev ve Kozakov'un da bulundugu oteki onbir komplocu, Blok uyesi, sabotajel, terorist ve yabancl ajanlydI.
Duru~Il1aya kattIan Amerikalı muhabir Walter Duranty Kremlin ve Halk adIt kitabmda §oyle yazlyOrdU:--
Bu ashnda "Tum duru~malara son verecek duru~ma" idi, zira bu defa sonu<;lar ortadaydI, iddia Makaml olaylan slraiaml§ ve ic;;te ve dl§taki du§manlan tammaYI ogrenmi§ti. Onceki ku~ku ve te­reddiitler giderilmi§ti, c;;iinkii birbiri ardIna davalar, ozellikle de sanmm "Generaller" davasl, Kirov cinayeti srrasında son derece belirsiz ve eksik olan tabloyu yav~ yava§ tamamlaml§tl ...

Sovyet Hiikiimeti, davasml ozenle hazırlaml§tl. tddianamenin <;erc;;evesi aylar siiren on soru§turma, daha oneeki duru§malardaki kamtlarla ifadelerin kar§Ila§tmlmasl, taillkIarla samkiarm yuzle§tiril­meleri ve tutuklu komplocularm Stkl bir bic;;imde sorgulanmasl saye­sinde <;izilmi§ti. Sovyet Hiikiimeti §u suc;;lamalan getiriyordu:-­
(1)
1932-33 ytllarmda, bu davamn samklan tarafından, SSCB'ye dii~man yabancl devletlerin istihbarat servislerinin tali­mati uzerine, yabancl devletIer hesabına easusluk yapmak, Ylklel, bOliieii ve terorist faaliyetlerde bulunmak, SSCB'nin asked giiciinii zaYlflatmak, bu devletlerin SSCB'ye asked saldtnya Girişmesine onayak olmak, SSCB'nin yenilmesi i<;in <;ah§mak, SSCB'yi par<;alamak amaclyla "Sagctlar ve Tro<;kistler Bloku" adlı bir komplo grubu kurulmuştur ...

(2)
"Sagcdar ve Tro<;kistler Bloku," su9 te§kil eden ta­




290

sardanm gerçekle§tirmek amaclyla, bazl yabanci devletlerden si­lahh yardlm aimak i~in bu devletlerle ili~ki kurmuş;
(3)
"Sa~ctlar ve Tro~kistler Bloku" bu devletler hcsabma sis­tematik olarak casusluk faaliyetine Girişerek yabancl istihbarat servislerine ~ok Onemli gizli belgeler vermi§;

(4)
"Sagctlar ve Tro~kistler Bloku" Sosyalist in~anm ~e~itli dallarmda (sanayi, tarim, demiryollan, maiiye, belediyelerdeki geli§me v.s.) sistematik olarak YlklCI ve MllicU eylemler gert;ekle§tirmi§tir;

(5)
"Sagcllar ve Tro~kistler Bloku" SBKP (Sovyetler Bieligi KomUnist Partisi) ve Sovyet HUkUmeti Onderlerine karşı bir dizi terOrist eylem orgUtlemi§ ve S.M. Kirov, V.R. Menzhinski,


V.V. Kuiby~ev ve A.M. Gorki'ye karşı terorist eylemlerde bulun­muştur.
Sagcdar ve Tro~kistler Bloku duru~masl, Mihver'in Be~inci Kolu­nun t;ab§malarml tarihte ilk kez apga ~tkardt. Mihver'in gizli fClih yonteminin tUm teknikleri -propaganda, casusluk, teror, ytiksek mev­kilerde ihanet, Quislinglerin dolaplarl, i~erden vuran gizli bie ordunun laktikleri-ve Nazilerin 0 donemde lspanya, Avusturya, Cckoslovakya, Norvet;, Belt;ika, Fransa, A vrupa ve Amerika'nm oteki devletlerinin zaydlamalarml saglayan Be§inci Kol stratejisinin bUWn yonleri tama­men at;lga t;tkarddl. "Buharinler ve Rikovlar, Yagodalar ve Bulanovlar, Krestinskiler ve Rosengoltzlar ... " diyordu 11 Mart I938'deki ozetleyici konu§masında Sovyet SavcI Vi§inski, "Be§inci Kol'un ta kendisidir."
Duru~maiara kaulan BUyiikel~i Joseph E. Davies, yargdamaYI ya­sal, insani ve siyasal bir dram olarak "deh§et verici" buldu. 8 Mart glinU ktzma yazdtgl bie mektupta §oyle diyordu:-­
Duru§malarda insan dogasmm blitiin 0 temel zaaf ve kusur­

larl -had safbaya varml§ ki§isel hrrslar-gozler online seriliyor. Bu
hUkiimeti ala§agl etme konusunda ba§arlya ~ok yakla§an bir
komplonun anahtarlanm sergiliyorlar.
Samklardan bazllarl, camm kurtarmak i~in yalvararak, suşıannm biitUn sorumlulu~undan slynlmaya, su~u otekilerin Ustiine atmaya, sa­mimi, yoldan şıkanlml§ politikaci pozlan takmmaya t;ah§tdar. Otekiler, duygulanm belli etmeksizin ve mUm cezasından kurtulabile­cekleri umuduna kapllmadan, işıedikleri "siyasi" cinayetleri ve Alman ve Japon Askeri lstihbarat Servisleri'nin yonetiminde yUriittlikleri ca­

susluk ve sabotaj operasyonlanm en igren<; detaylanna varana dek an­
lattllar. Mahkemede kendisini komplonun "ideolog"u oIarak tammIayan Buharin, duru§madaki son sozlerinde, hain olan ve Sovyetler Birligi'ne karşı Tror;ki'yJe beraber Nazi Almanyasl ve Japonya ile birlikte komp­10 haztrlayan bir zamanlarlIl, radikaHerinin r,:ogunun, tutuklanma­larından sonra girdikleri i<; gerilim ve tereddiitlerin canll bir tablosunu <;izdi. Ruharin §oyJe dedi:-­
Duru~ma slfasında esas ifademi verirken, biz karşı-devrimci komploculan, bu dum~madabiitlin <;lplakhglyla gozler online .se­rilen bu koku~muş yeraltl ya~amma siirlikleyen şeyın, mlic~delenin yahn mantlgl olmarugml soyledim. Mlicadelenin yahn mantIgma, dii§iincelerin, psikolojinin, kendimizin, insan­larm yozla§masl eşıik ediyordu. Bu tlir yozla~manm iyi bilinen omekleri vardrr. Yalmzca Briand, Mussolini ve 6tekilerden soz et­mek yeter. Nitekim biz de yozla§tIk ...
~imdi de, kendimden, pi§manhglmm nedenlerinden soz edecegim. Ku§kusuz, sur,: delillerinin r;ok onemli bir rol oy­nadlgml kabul etmek gerekir. D<; ay boyunca bir şey soylemeyi reddettim. Sonra ifade vermeye başıadlm. Nir;in? Clinkii cezaevin­deyken biitlin ger;mi§imi yeniden degerlendirdim. Ctinkii kendi kendinize: "Dlmen gerekiyorsa, ne ugruna oleceksin?" sorusunu sordugunuz zaman -6niinlizde aniden bütün 0 ~aşırtlcl canhhglyla kapkara bir boşıuk beliriveriyor. Pi§man olmadan oImek iste­digini~de, ugruna olecek hi<;bir şey yok ... Ve kendinize: "Pekala farzet ki Olmedin, farzet ki bir mucize oldu ve sag kaldm, yıne 'ne i<;in? Herkesten teerit edilmi~, bir halk dii~mam olarak, in­sanhktan uzak bir durumda, ya~moziinii olu§turan her şeyden teenl edilmi§ bir balde ... " diye sordllgunllz zaman, ani den ayın yamt geliverit. Ve bu gibi anlarda Yargl<; Yurttaşıar, ki§isel olan l;ter şey, biitlin ki§isel cilalar, blitlin hrrs, gurur ve oteki pek <;ok şey zaYlflar, kaybolur gider ...
... Belki de ya§amlmm son konu§masml yaplyorum ... Tror;ki ve oteki su<; ortaklarlmm yamsua ikinci Entemasyonal'in de ... bizi ve ozellikle de beni savunmaya <;ah~acaklarl sonucuna onceden varabiliyorum. Bu savunmaYl reddediyorum ... Kararl bekliyorum.

292
Karar 13 Mart 1938 sabahl ar;lklandl. Samklann tlimii sur;lu bu­lundu. Dr;li, Pletnev, Bessonov ve Rakovski hapis cazasma r;arptmldIlar. Olekiler kurşuna dizilmeye mahkum oldu.
* * *

U(,( Yll sonra, 1941 yazmda, SSCB'nin Naziler tarafından i§gal
edilmesinden sonra; Amerika nın eski Sovyetler Birligi Büyükel(,(isi
Joseph E. Davies ~oyle yazlyordu;-­
Rusya'da Alman Ba§komutanhgt ile i§birligi yapan "i\(eriden saldm" diye birşey bulunmuyordu. Hitler'in 1939'da Pmg iizerine ylirUyli§iine yekoslovakya'da Henlein'm orglitlerinin aktif destegi eşıik ediyordu. ayın şey, HitIer'in Norve(,('i i§gali ir;in de ger;crliydL Rusya'nm tablosunda Siidet Henlein'larl, Slovak Tiso'lan, Belr;ikah De Grell'ler, Norver; Quisling'leri yoktu ....
Hikaye, benim de katlhp dinledigim, ihanet ya da temizlik diye bilinen 1937 ve 1938 duru§malarında anlatllml§tl. Bu dava­larm tutanaklarml ve 0 zamanlar kendi yazml§ olduklanml yeni­den inceledigimde ... bugUn bildigimiz Be§inci Kolcu Alman faa­liyetinin hemen hemen her aracmm bu duru§ffialarda itiraflarda bulunan Rus "Quislingler"inden ahnan ikrar ve ifadelerle ar;lga cIkanldJ~m ve ortaya kondugunu gordilm.
o slralar r;ok vah§ice goriinen ve dilnyayl §oke eden biittin bu duru§ma, temizlik ve tasfiyelerin, Stalin hUklimetinin kendini ir;eriden gelecek bi.r devrimden <legit, dl§arldan gelecek bir .saldmdan korumaYl amaclayan etldn ve kararh cabalannm bir par~asl oldugu artlk giln gibi ar;Iktlr. OnIar, tilke ir;erisindeki tlim hain unsurlarl yenmek ve temizlemek ir;in adamakllh ugra~tllar. BiltOn ku§kular hiikilmet Iehine giderildi.
1941.'de Rusya'da tek bir Be§inci Kolcu yoktu -onlarl kur§una dizmişıerdi. Temizlik tilkeyi tertemiz etmi§ ve ihanetten kurtarml§tl. Sovyet Rusya'daki Mi.lwer Be§i.nci Kolu ezilmi§ti.