KÜTÜPHANE | İRFAN ERDOĞAN

DÜNYA FİLM PAZARI:

EGEMEN YAPI, İLİŞKİ, FİYAT POLİTİKASI VE PROFESYONEL İDEOLOJİ

  Prof. Dr., İrfan ERDOĞAN

 

PAZARIN YAPISI [1]

 

Amerikan film endüstrisi dünya pazarlarını rakipsiz bir şekilde elinde tutmaktadır. Bu endüstrinin teknolojik biçimiyle (filmin sinemaya gidilerek perdede veya televizyon sahnesinde seyredilmesi, filmin kayıt, yapım ve gösterim araçlarının maddi yapısı, izleyiciler tarafından sadece alıcı olarak kullanılması gibi) birlikte, ihraç edilen ve yayılan örgütlenme şekli ve finansmanı da gelir. Hollywood pazar gereksinmeleri tarafından saptanan bir yapısal biçime sahiptir. Hollywood endüstrisi stüdyodan üretim, dağıtım ve sinemalarda  gösterilmesine kadar dikey bir şekilde birbirine bağlı bir yapı oluşturmuştur. Geniş bir halkla ilişkiler ve satış çarkı vardır. Beş altı filmi aynı anda gösteren "Showcase" sinemalardan küçük kasabalara kadar yaygın bir dağıtım sistemine sahiptir. Film üretiminden dağıtımına kadar yüksek derecede profesyonelleşmiş ve özelleşmiş iş bölümü geliştirmiştir.

 

  Hollywood film endüstrisinin aldığı bu şekil dünya'daki diğer küçük  Hollywood taslakları tarafından gıptayla kopyalanmaya ve taklide çalışılmıştır. Bu taklit  uluslarası ihracat pazarında  Amerikan film endüstrisinin egemenliğinin bir sonucudur. Fakat, film endüstrisinde, birçok diğer endüstrilerde olduğu gibi, bağımsız küçük Hollywood yaratma çabaları çoğunlukla fiyaskolarla sona erdi. Diğer ülkelerin film endüstrileri uluslararası iletişim

 

düzeninin dikey entegrasyonunda alt kademede kopyacı\ dağıtıcı rol içinde hapsedildiler. Kendilerine özgü gelişme olanakları pazar gerçeklerinin saptayıcılığı karşısında büyük ölçüde sınırlandı.

 

      Hollywood'un dev firmaları sadece Amerika içinde değil bütün dünyada satış ve ortaklıklar kurmuştur. Yeni Avrupa ülkelerinde pazarları ele geçirme girişimi de sürdürmektedir. Örneğin Time Warner gerçek anlamıyla uluslararası iletişim konglomerate'idir. Aynı karakterde olan ve dünya pazarında egemen kurmuş diğer konglomeralar: Walt Disney, Paramount, COX, Capital Cities\ABC, CBS, NBC, MCA, Fininvest (İtalyan), Lorimar, Viacom, Bertelsmann (Alman), News Corp (Murdoch). Bu firmalar sürekli büyümektedir. Satın alma ile olan büyümeye örnek olarak SONY'nin CBS plak ve Columbia Picture firmasını, Murdoch'un 20 Century Fox'ı satın almasını verebiliriz.  

 

Türkiye'deki sinemaların büyük çoğunluğunda Amerikan filmi seyredilir. Sadece Türkiye'de değil dünyanın her ülkesindeki şehirlerde sinemalar Amerikan filmleriyle doludur. Peki, Amerika'da sinemalarda ne seyredilir? Hepsi İngilizceye çevrilmiş bir sürü Türk macera ve aşk filmi!. Amerikalı Türk e hayrandır, çok sever. Türk gibisi yok der. Hele Türklerin Kore savaşındaki kahramanlıklarını anlata anlata bitiremezler. Çok enteresan, Kore savaşını ele alan MASH'ın bir serüveninde bir Türk ü temsil ettiler: Türk "Çinli! Çinli!" diye elinde bıçak, canavar gibi oraya buraya saldırıyordu. Sonunda bu "vahşi canavarı" yaralarını sarıp Çinli öldürmesi için cepheye geri gönderdiler.  Bir diğer örnek: Türkiye'de çevrilmiş bir Amerikan filminde, Charles Bronson ile bir Türk subayı konuşuyor. Türk subayı Türklerin ünlü ve kudretli geçmişinden bahsedip övünüyor. Ben de gögüslerim kabarmış bir şekilde pür dikkat seyrediyorum. Charles Bronson bizim aslan subaya dönüyor ve alaylı ve küçümseyici bir tonla soruyor: Eh, geçmişini dinledik, ataların epey şeyler yapmış. Peki şu sıralarda ne yapıyorsunuz? Bu sorunun karşısında bizim subay "Çırpınırdı Karadeniz" diyemez oluyor. Şu sıralarda ne yapıyoruz ki? Sen şusun, sen busun diye birbirimizi yedik (ve yemekteyiz.). Kurt, koyun, orak-çekiç resimleri yaptık (ve yapmaktayız.) Ülkü ocaklarından ve camiden falan çıkıp bize benzeyip de bizden olmayanları kurşunladık, bombaladık, bıçakladık, yaktık (ve yakmaktayız.) Yani boş durmadık, epey şey yaptık. Hele şimdi yaptıklarımızı söylesem, devletimiz tarafından mükafatlandırılırım. Bizim subay nedense bu yaptıklarımızı söylemedi. Ben tabi çok bozuldum Charles Bronson a. Elden ne gelir.

      Amerikan halkı dışardan gelen filmleri seyretme olanağına sahip değildir. Amerikan film endüstrisi bu olanağı gücünü kullanarak ortadan kaldırmıştır. Hiçbir yabancı filmin, örneğin New York'ta bizim bölgedeki sinemalarda gösterilme olanağı yoktur. Bizim bölgenin nüfusu ne kadar? Çok değil, sadece 3.5 milyoncuk. Bırakın yabancı filmi bağımsız Amerikan film yapımcıların filmlerinin bile gösterilme olanağı sıfıra yakındır. Çünkü sinemaların çoğu dikey-entegrasyonun bir parçasıdır ve bağlı olduğu konglomeranın filmlerini gösterir.

      Bunun yanında, Amerikan endüstrisi dışarıdan gelen filmlerin ve tv programlarının  seslendirilip çevrilmesine karşıdır ve yapmaz. Neden olarak da "sanat eserinin dubbing ile, kalitesini ve orijinalliğini yitireceğini" ve "sanatın dürüstlüğüne sığmayacağını" ileri sürer. Bunu söyler ve öte yandan da, dünyada kendi mallarının dub edilmesine (çevrilmesine) ses çıkarmazlar.  Mallarının bu denli yaygın olarak satılmasının nedeni çeviridendir. Yoksa egemenlik kurması biraz zor olurdu. Öteki ülkeler de, Amerikan ürünlerine "sanatın dürüstlüğüne uymaz" diye kesinlikle dubbing\çeviri yapılmasına karşı gelip, bunu durdursalar ne olurdu? Çok iyi olurdu o ülke halkı için. Yabancı ülkelerin elitlerinden ve meraklı bir azınlıktan başkası bu ürünleri tüketemezdi.  Emperyalizmin saldırısı biraz durdurulurdu.

      Amerika'ya gelen Avrupa ve diğer ülkelerin filmleri ancak kültür derneklerinde ve benzeri yerlerde gösterilir. Buralara da ancak "aydın" ve "elit" kesim ve de ilgilenen kişiler gider. Örneğin, Avrupanın zengin film tarihi, orijinal dilleriyle, ancak seçkinlerin ve benim gibi ilgililerin gittiği böyle yerlere sıkıştırılmıştır. Amerikan gençleri de eğer Üniversiteye gidiyorlarsa, üniversitelerdeki film gösterilerinde bu eserleri seyretme olanağına sahiptirler. 

      Ayrıca, bazı Amerikan iletişimcileri, diğer ülkelerin ürünlerinin Amerika'da gösterilmemesine gerekçe olarak gönderilenlerin çocukça, basit, ve ilkokul çocuklarının bile seyretmeyeceği amatörce şeyler olduğunu iddia eder. Yani, kendilerine gelince "sansür etmeyin, özgürlükleri çiğnemeyin, bırak seyirci karar versin" diyenler, başkasına gelince, hemen seyirci adına karar verir olurlar.

      Gelişmiş kapitalist ülkeler Amerikan film endüstrisinin saldırısına karşı durabiliyorlar mı? Duramadıklarına örnek olarak Fransa'yla başlayalım: Fransa "Amerikan kültürel emperyalizmine" açıkça karşı çıkan en militan kapitalist ülkedir. Bu ülkenin televizyonunda bile en çok seyredilen on programdan en az üç tanesi Amerikan yapımıdır.  Örneğin Mayıs 1993'ün ortasında, en çok seyirci toplayan programlar sırasıyla: "Officer and a Gentleman" (Amerikan filmi, 8.7 milyon seyirci), "Columbo" (Amerikan polis serisi, 8.2 milyon), Sacree Soire (Fransız varyate show; 7.7 milyon), "Shoot to KiIl" (Amerikan filmi; 7.7 milyon), "Docteur Popaue" (French filmi; 7.1 milyon).[2] Fransız milliyetçiliği kendini gene de  gösterir: Televizyonlarda gösterilen filmlerin yüzde otuz kadarı Amerikan filmidir. Kendi filmleri ise yüzde ellinin üzerindedir. Fransa bu nedenle Avrupa'da kendi filmlerini gösteren ülke olarak başta gelir. Bu denli "koruyucu" olmayan Almanya'da televizyonda kullanılan Amerikan filmleri yüzde kırkın üzerindedir. İngiltere'de ise Amerikan filmleri büyük çoğunluktur. Çok nadiren İngiliz filmleri en çok seyredilen 25 film arasına girerler. İlk 25'in hepsi Amerikandır. Italyanlar televizyonda filmi, özellikle Amerikan filmlerini çok tüketirler. Televizyonda gösterilen filmlerin yarısından çoğu Amerikan, yüzde otuz kadarı kendi ve yüzde on kadarı da Avrupa yapımıdır. Kanada Amerikan  sistemini aynen kopye etmiştir. Kitle iletişimindeki dikey tekelleşme, yani iletişim sürecinde iletişimin ta başından, üretiminden  tüketimine kadar olan kademelerin (film stüdyosundan filmlerin gösterildiği sinema binalarına kadar, gazetenin kağıdının üretiminden, basımı ve bayilerde dağıtımına kadar herşeye) sahip olan firmalar, örneğin film dağıtımının  yüzde 90 kadarına sahiptirler. Birkaç dev firma (Player ve Odeon gibi) sinemaların büyük çoğunluğuna sahiptirler.

 

PAZAR İLİŞKİLERİ

       

Amerika'nın dünya pazarlarından elde ettiği gelirler de bu endüstrinin pazar hakimiyetini sürdürdüğünü göstermektedir. 30 Agustos 1993'de, bir haftalık box office (yani sinemalarda seyirle elde ettiği) geliri 132.7 milyon dolardı. Aynı hafta içinde 1992'de 112.5 ve 1991'de 28.1 milyon kzanmıştı. Bunu biraz daha anlamlı yapmak için yılın başında, 30 Agustos'a kadar olana bakalım: 1991'de 2.91 milyar, 1992'de 2.94 milyar ve 1993'de 3.16 milyar dolardı.

Uluslararası pazara 4 Kasım 1993'de baş sırayı alan filmle  Harrison Ford'un oynadığı Fugitive, The Firm, Jurassic park, Cliffhanger, In the Line of Fire, yani hepsi de Hollywood filmleriydi. 4 Kasım 1993'de Jurassic Park bütün dünyada para rekoru kırıyordu: Japonya'da 103 milyon dolar, Almanya'da 31 milyon, Brezilya'da 10 milyon, Kore'de  14 milyon, Meksika'da 17 milyon, Taiwan'da 14 milyon, Italya'da 8,9 milyon ve Arjantin'de 6,8 milyon dolar yapmıştı.[3]

      Film satışları geleneksel olarak üç merkezden olurdu (Santo Monica, Cannes ve Milan). Şimdi bu merkezler dışı yapılan satışlar tüm satışların yarısından fazladır.   

  Amerikan film endüstrisinin dünya'da en önde gelen pazarları kapitalist ülkelerdir. Gelirlerinin yüzde kırka yakın kısmını dış ülkelerden elde ederler. Aşağıdaki tablo son üç yıldaki (1990-92) dağılımı göstermektedir:

Tablo 1

ABD film endüstrisinin dünyada kiralamayla elde ettiği gelirler (1990-1992) tc "Tablo 1

Amerikan film endüstrisinin dünya pazarında kiralamayla elde ettiği gelirler (1990-1992) " \f D (Milyon dolar olarak)      

       Ülkeler

1990

1991

1992

Japonya

236.7

200.7

165.1

Almanya

175.0

142.4

162.0

Fransa

164.2

136.9

141.0

Kanada

148.3

133.9

130.4

İngiltere

144.4

121.3

127.4

İspanya

110.4

107.7

117.4

Avustralia

70.4

62.9

67.4

İtalya

117.0

74.9

65.2

Güney Kore

34.9

31.6

39.6

Meksika

22.7

27.1

36.9

İsveç

39.8

29.9

31.8

Belçika

26.4

22.6

26.1

İsviçre

27.5

24.3

24.3

Arjantin

14.1

20.5

24.2

Brezilya

48.4

45.9

23.1

İsveç

39.8

29.9

31.8

 

Japonya'da 1992'de en çok para kazanan 10 filmden 8'i Hollywood yapısıydı. Japonya Amerikan film endüstrisi için dünya pazarında bir numara gelir kaynağıdır. Hollywood 1992'de film dağıtımından 165 milyon dolar kazanmıştır.Bu miktar 1993'de çok daha arttı. Sadece Jurassic Park filminden Japonya'da bu sene bu kadar gelir sağlandı. Aşağıdaki tablo bu dağılımı göstermektedir:[4]

 

  Tablo 2

  Japonya'da  1992'de film dağıtımdan elde edilen gelir  tc "Tablo 2

  Japonya'da  1992'de film dağıtımdan elde edilen gelir  " \f D (kiralamadan, göstermeden değil)(Milyon dolar)

 

Filmin adı

yapıcısı

gelir

Hook        

Columbia\Tristar

2.4

kurnei No Buta

Toho, Japon  

22.4

Alien                       

20th Fox

18.8

Basic Instincts     

Nippon\herald

18.3

Kodayu    

Toho, Japon

17.3

JFK

Warner Bros

16.3

Doremon Super cat

Toho, Japon

16.2

Beauty and Beast

Disney\Warner Bros

15.4

Farawat Sunset 

Shochiku, Japon

14.4

The gangster Moll           

Toho, Japon

14.4

 

Amerika'nın ikinci büyük film pazarı Avrupadır. Avrupada Almanya, Fransa, İtalya, İspanya, Ingiltere, ve İsveç Amerikan filmlerinin Avrupadaki gelirlerinin % 80'ini sağlarlar. Eylül 1993'de Avrupa'da en çok para kazanan 10 filmden ilk sekizi Hollywood yapısıydı: Jurassic Park, Sliver, Fugitive, Hot Shots, Made in Amerika, In the Line of Fire, Last Action Hero, Dennis the Menace, La Soif de L'or (Gaumont/BVI) ve Mucho ado about Nothing (Bağımsız)[5]

 

      Avrupa film endüstrisi, hemen her Avrupa ülkesinde,  dayanıklı ve zengin bir geçmişe sahiptir. Fakat Avrupa ülkelerinin Hollywood'un artan gücü karşısında kendi ülkelerinde ve aralarında bile pazar payları azalmaktadır. İspanya, örneğin, 1990'ın ilk yarısında. TVE (kamu) ve Telemadrid (özel) ve Berlusconinin kanalı Tele-5, ve Antenna-3 total 537 Amerikan filmi yayınladılar. Bu yayınlanan filmlerin % 45'ini buluyordu. Almanya'daki son üç yıldaki durum buna bir örnektir. Eylül 1993'de, Almanya'da gösterilen filmlerin en çok para kazanan 10 tanesinden  sadece bir tanesi (7'inci sırada) Alman filmiydi. Değerleri tümüyle Hollywood yapımıydı.[6]

 

Tablo 3

Alman film pazarının 1989-92 paylaşımı  (yüzde olarak)

 tc "Tablo 3

Alman film pazarının 1989-92 paylaşımı  (yüzde olarak) " \f D

Yıllar

Alman

Amerikan

Diğerleri

1989

16.7

65.7

17.6

1990

9.7

83.8

6.5

1991

13.5

80.2

6.3

1992

9.8

82.8

7.4

 

Sinema filmleri yanında  tv\kablo ve video filmleri de yeni gelirler yanında yeni sorunlarla dünya pazarlarına yayılmaktadır. kablo sistemleri ve video pahalı yatırım gerektirir. Amerika bu alanda da elindeki sinema filmlerini kolayca kablo servisine ve videoya aktararak yeni gelir kaynakları elde etmektedir. Amerika kablo-tv için film satışlarında 1991'de 398,696,000 dolar ve video film satışlarından ise 228,524,000 dolar elde etmişti. Bunun da büyük kısmını Avrupa ülkelerindendi. Aşağıdaki tablo bölgelere göre, Amerikanın 1990 ve 1991'deki satışlarını özetler:[7]

 

Tablo 4

Amerikanın  tv\kablo ve video film satışı (1991 (Milyon dolar)

 tc "Tablo 4

Amerikanın  tv\kablo ve video film satışı (1991 (Milyon dolar) " \f D

       Bölgeler

Tv\Kablo

 video

 Avrupa

276.9

126.6

 Latin Amerika

 42.8

 16.1

 Uzak Doğu

 34.9

 51.5

Avustralya, N.Zeland

 27.1

 10.6

 Güney Afrika

  6.2

  2.6

Rusya ve Doğu Avrupa

  0.7

  7.5

Diğerleri

 10.0

 13.6

Genel Toplam

398.6

228.5

Amerika'nın Avrupadaki en büyük tv\kablo filmi pazarı Fransadır (1990'da 49.8 milyon ve 1991'de 80.9 milyon dolar). Fransayı 1990'daki satışlarından 22 ve 26 milyon dolar düşüşle İngiltere (47.7 milyon) ve Almanya (47.5 milyon takip eder. İspanya (30.8) ve İtalya (37.9) yukardaki üçlüyle birlikte Avrupadaki tv\kablo filmleri satışlarının yüzde seksenden fazlasını oluşturur. Videokaset satışlarında  İngiltere (38 milyon), Almanya (34.7), İtalya (14.4) ve Fransa (13.1) Avrupa totalinin yüzde doksanına yakınını oluşturur. Amerika'nın Uzakdoğudaki en büyük alıcısı tv\kabloda bölgenin yüzde yetmişbeşini alan (25.6 milyon) Japonyadır. Video casette de Japonya 29.6 milyon alışla başta ve Kore 12.5 milyon dolarla ikinci sırada. Bu iki ülke bu bölgedeki video satışlarının yüzde sekseninden fazlasını alırlar. Latin Amerikada dört ülke tv\kablo filmlerinin yüzde sekseninden ve videoların da yüzde doksanından fazlasını alırlar.

 

      Seks filmleri Amerika'da ve Avrupa'da "ödemeli tv" ve video-satışı ve kiralaması endüstrisi içine sınırlanıp, kişilerin kendi seçimlerine bırakılmıştır. Amerikanın motellerinde televizyonu aç direk olarak konusuz seks filmi çıkar karşına. Avrupanın bu sıralarda en büyük dertlerinden biri de bu filmlerin bu sınırlanmış çerçeve dışında seyredilmesini önleme çabasıdır. İngiltere ve Almanya'da yasalara aykırı olarak decoder\şifre çözme-kutuları satılmaktadır. Bu kutuları alıp tv'ne takarsan kuzey komşulardan (İsveç, Norveç gibi) uydu ile yayınlanan porno filmleri seyredebilirsin. Ingiltere ve Almanya bunu engellemeye çalışmakta fakat başarılı olamamaktadır.  Almanya'da bu tür yayın yapmak isteyen VTO Tv polis tarafından eğer yayın yaparsa kapatılacağı ihtar edildi. Bu tv yayını İngiltere'den yapılandan aktaracaktı. Porno yayınları ülke içinden değil, ülke dışından (İskandinavya ülkelerinden) gönderilmektedir. Bu dış ülkelerde bu yayınlar porno değil "eğitici" olarak nitelemektedir. Devletin bu yayın içeriği politikasına karşı olanlar "devletin halkın evinde ne seyretmek istediğine burnunu sokmaya hakkı olmadığını" ileri sürmekteler. Alman kamu politikası kesinlikle porno-yayınını durdurmaya kararlı, fakat gayri meşru girişimleri kontrol etme olanağı çok sınırlıdır.

      Porno videolar kişilerin kendi özgür seçeneklerine bırakılmıştır: Isteyen alır evine götürür seyreder. Fakat konu yayına gelince durum değişir: Eğer kablo yayınıysa ve sadece video gibi, seyretmek kişisel isteme-ödemeye sınırlıysa, pek az ülke buna karşı çıkmaktadır. Fakat eğer seyir olanakları sınırlı değil ve kanalı açıp herkesin seyretme olanağı varsa, çoğu ülkeler bunu sınırlamakta ve yasa dışı ilan etmektedir. Bu tabi videocuların ve ödemeli-kablocuların işine gelir, onların pazarı korunmuş olur.

 

 

      ÜRÜN FİYAT POLİTİKASI   

 

Diğer ülkeler neden kendi filmlerini ve programlarını yapmıyorlar? Neden kendi çocuk programlarını ve dergilerini üretmiyorlar? Ürettikleri de neden köşede bucakta kalıyor? Burjuva ideoloji buna verdiği cevapta, dünyayı maddi ve manevi bakımdan soyanların bu soygunlarını sadece "hizmet","talebe cevap" olarak sunup haklı çıkarmakla kalmaz, aynı zamanda, soydukları yerlerin insanlarını kendi ihtiyaçlarını karşılayamayacak kadar yeteneksiz olmakla suçlar.

      Amerika 1992'de gelişmiş kapitalist ülkelerden sinema filmleri için ortalama 225,000 dolar para alıyordu. Fiyatların bu ülkeler arasındaki dağılımı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

 

Tablo 5

Gelişmiş Pazarlardaki Amerikan iletişim ürünlerinin

                                    Fiyat Listesi (1992)(Bin dolar olarak)

Pazarın yeri

tv filmleri

sinema filmleri

Ja tc "Tablo 5

Gelişmiş Pazarlardaki Amerikan iletişim ürünlerinin

Fiat Listesi (1992)(Bin dolar olarak) " \f D

ponya

25-75

60-200

ingiltere

40-100

50-2,000

Almanya

39-70

22,5-175

Fransa

30-50

30-150

İtalya

15-50

20-750

Kanada

80-110

50-400

Avustralya

80-110

50-400

 

      Gelelim ikinci derecedeki kapitalist pazarlara, bu grup ülkelere bütün diğer kapitalist Avrupa ülkeleri ve Brezilya gibi ülkeler girer. Bu ülkelere tv filmleri ortalama 7,500 dolar ve sinema filmleriyse 11,500  dolara satılırlar. Bu fiatların ülkelere göre dağılımı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

 

Tablo 6

İkincil kapitalist Pazarlardaki Amerikan Filmlerinin

                                    fiat listesi (1992) (Bin dolar olarak)

 tc "Tablo 6

İkincil kapitalist Pazarlardaki Amerikan Filmlerinin

fiat listesi (1992) (Bin dolar olarak) " \f D

Pazarın yeri

Tv filmi

Sinema filmi

Avusturya

6-8

6-8

Belçika

4,5-6,5

5-21

Danimarka

4-7

3,5-4,5

Finlandiya

2,7-3,2

3,5-4

Hollanda

9-11

5-15

Norveç

3,7-4,2

3,5-7

İspanya

10-20

10-30

İsveç

8-8,4

10-30

yeni Zelanda

5-10

6-50

Meksika

7-8

10-50

Brezilya

16,5-61

15-30

Güney Afrika

7-9

5-10

 

Bu ikincil pazarda, Danimarka, Hollanda ve İspanya en başta gelen pazarlardır. Diğerleri bunları çok geriden takip ederler.          

Üçüncü tip pazarları geri bırakılmış ülkeler olarak niteleyebiliriz. Bu pazarların alış gücü ve bu pazarlardaki ideolojik mücadelenin yoğunluğunu nedeniyle fiyatlar düşük tutulur. Fakat bu pazarlarda gerçekte bu fiat düşüklüğü asla piyasaya yansımaz. Aksine dış pazarla işbirliğindeki kapitalist ucuza aldığı halde büyük miktarda artışla malları sunarak, köşeyi kısa yoldan dönmeye çalışır. Bire alıp bine satma bu ülkelerin işbirlikçi tüccarlarının bir karakteridir. Bunu en son Türkiye'deki bilgisayar ve yazıcı fiyatlarında gördüm. Özellikle yazıcıların fiyatları Amerika'dakilerin az üç katıdır. Bu üçüncü tip pazar tv filmlerine ortalama 2,700 dolar, yarım saatlik serinin bir serüvenine 575 dolar, sinema filmlerine 2,500 dolar, ve yarım saatlik bir çocuk kartonuna 400 dolar öder. Reklamcılardan fahiş fiat alır. Reklam yapan firmalar da bu fahiş fiyatları mallarının mal oluşuna yükler ve böylece tüketicinin aldığı malın fiyatı daha da artar. Seyrettiğimiz için iletişim firması, reklam firması ve malını reklam eden firma para kazanıyor, ve bunun masraflarını da tüketici ödüyor. Bu tür ülkelerdeki satışların dağılımını aşağıdaki tablo göstermektedir:

 

Tablo 6

Geri Bırakılmış Ülkelerin pazarında Amerikan Filmlerinin

                                    fiyat listesi (1992) (Bin dolar olarak)

 tc "Tablo 6

Geri Bırakılmış Ülkelerin pazarında Amerikan Filmlerinin

fiyat listesi (1992) (Bin dolar olarak)  " \f D

 

Pazarın yeri

 

Tv filmi

Sinema filmi

TÜRKİYE

2700-3200

3000

 

YUNANİSTAN

2000-3000

3000-3500

 

PORTEKİZ

1900-2100

1700

 

HONG HONG

1700-2200

6500-10000

 

KORE

5500-8500

4000-15000

 

MALAYSIA

1500-2500

2500-9000

 

FİLİPİN

2200-4500

4000-7000

 

TAIWAN

2000-2500

4000-20000

 

TAYLAND

1100-1300

1000-3000

 

ORTA DOĞU

2700-3200

-

 

Arjantin,Bolivya...

800-6000

3000-6000

 

ŞİLİ

3500-4500

3000-6000

 

KOLOMBİYA

2500-3500

2000-5000

 

PERU

100-1400

-

 

VENEZUELA

3000-5000

2500-5000

 

ORTA AMERİKA

1700-2200

-

 

JAMAIKA VE DIĞER ADALAR

700-900   

-

 

           

 

      Dünya pazarına son yıllarda eski doğu Avrupa ülkeleri de açıldı. Fakat Çekoslovakya ve Macaristan gibi iletişim alt yapıları sağlam olan eski doğu ülkelerine fiyatların düşük ayarlanmasının önde gelen nedeni, eskiden olduğu kadar olmasa bile ideolojiktir. Bu ülkelerin pazar ekonomisine alıştırılması gerekir. Bunun da en etken yollarından biri tüketici düşünü biçimini aşılayacak iletişim araçları ürünlerini bol bol sunmaktır. Bunun da olması için fiyatların ucuza tutulması ve eski-komünistlerin veya kamu servisinin yenilgiye uğratılması gerekir. Bu ülkelere uygulanan fiyat politikasının ifadelerini aşağıdaki tabloda görebiliriz:

 

Tablo 7 

Doğu Avrupa pazarında Amerikan Ürünlerinin

fiatı (1992) (dolar olarak) tc "Tablo 7 

Doğu Avrupa pazarında Amerikan Ürünlerinin

fiatı (1992) (dolar olarak) " \f D

Pazarın adı

Tv filmi

Sinema filmi

Macaristan

1,500-2,500

1,500+

Çekoslovakya

2,000-3,000

2,000+

Yugoslavya

1,500-3,000

3,000

Polonya

1,700-2,500

3,500+

      Ülkelerin pazar özelliklerine göre saptanan fiat politikasının ürünün mal oluş fiatıyla çok az ilişkisi vardır. Fiatların ayrı pazar gruplarında ayrı şekilde saptandığını aşağıdaki tabloya bir göz atarsak açıkça görebiliriz: (Her grubun ödediği ortalama fiatı şöyle saptadım: 1. Her ülkenin ödediği en az ve en çok fiatı topladım ve ikiye böldüm. 2. Grup içinde, örneğin ingiltere gibi bir film için 2.5 milyon kadar para ödeyen biri olunca, ortalama alma yerine "ortayı bulma" daha doğru olur. Bu nedenle, ortalama alma yerine "orta noktadaki değeri" kullandım. Orta noktadaki değer, örneğin eğer grupta 15 ülke varsa, bu ülkeleri ödediklerine göre az ödeyenden en çok ödeyene doğru sıraladığımızda, sekizinci ülkenin ödediği orta değer olur.) 

 

  Tablo 8

Amerikan pazar fiatlarının gruplara göre dağılımı

(1992) (Dolar olarak)

 tc "  Tablo 8

Amerikan pazar fiatlarının gruplara göre dağılımı

(1992) (Dolar olarak) " \f D

Pazar Grubu

Televizyon filmi

Sinema filmi

Gelişmiş pazar

62,000

225,000

ikincil pazar

7,500

 11,500

Geri bırakılmış pazar

2,700

4,000

Eski Doğu Avrupa

2,300

 2,500

 

      Afrika ülkelerine uygulanan fiatlar o kadar düşük ki, kayda bile gerek görülmüyor. Öte yandan, örneğin, İngilizlerin ve Fransızların ödedikleri daha da fazladır. Şunu aklımızdan çıkarmayalım, bu firmalar sadece film veya program kiralamak ve satmakla uğraşmazlar, bu sadece bakkalın sattığı ürünlerden bir tanesidir. Ayrıca, gelişmiş pazarlara daha fazla fiyat uygulaması ve Örneğin Afrika'ya kelepir fiyata satması emperyalizmin olmadığını falan kanıtlamaz. Avrupalının buzdolabında kocaman peyniri var, Walt Disneyin faresi o kocaman peynirden kocaman bir parça çalıyor. Afrikalının elinde peynir bırakılmıyor ki. Walt Disneyin faresi Afrika'nın peynirsiz bırakılmasını garantiliyor.

      Amerikan programlarının ucuza satılmasının nedeni ucuza mal olmasından çok, uluslararası global politikanın pazar politikasındaki yansımasındandır. Bu politika uzun dönemli siyasal ve ekonomik hesaplarla kısa dönemli kapkaççı ve vurguncu politika arasında denge kurmaya çalışır. Bu nedenle, İngiliz halkı fahiş fiyatlarla "yüksek kaliteyle" eğlenirken, aynı ürünle "geri bırakılmış ülkelerin" insanları (özellikle burjuva sınıfı ve şehirlerde yaşayan servis sektörü denen asalaklar kitlesi, bendeniz dahil) "bu yüksek kalite" anlayışı ve özleyişine hazırlanır ve alıştırılır. Bu "alıştırılanlara" imrenenler de taklit edenleri görüp taklit ederler. Bu politika sayesinde sadece (a) rekabet alaşağı edilmez, aynı zamanda (b) yerli üretim kösteklenir, ortadan kaldırılır, piçleştirilir ve bağımlı bir üye veya aracı haline dönüştürülür. TRT'de yılda bir tane bile program yapmayıp oturan programcıların yapacakları program Amerikalının yaptığından nasıl pahalı olabilir ki? Amerikalılar on saniyelik bir sahneyi çekmek için en az birkaç saat ve bazen bütün gün çalışırlar, ve binlerce metrelik film\video  harcarlar. Su gibi para gider. Nasıl olur da daha ucuza mal olabilir?. Kitle üretimi sürecinde ucuza kopyelenip ve çoğaltıldığı için, geniş tüketici pazarlara sahip olduğu için. Dolayısıyla Amerikan kitle ürünün tek bir bitmiş biriminin mal oluşu, yapımı milyarlara mal olan bir film olsa bile, çok aza gelir. Bu nedenle, kendisi için üreten TRT'nin rekabet olasılığı elde edebilmesi için, örneğin Orta Asya Türk ülkeleri gibi satabileceği, pazara sahip olması gerekir. Bu pazar olasılığı olsa bile (örneğin TRT Avrasya girişimi), eğer o pazarda Amerikan ürünleriyle rekabet zorunda kalırsa, Amerikan firmaları isterse pazarı ele geçirme amaçlarıyla 10 dolara bile satar. Sonradan bunun acısını çıkartır. Kısaca, pazar politikası meselesi..

 

 

PROFESYONEL İDEOLOJİ VE PRATİKTEKİ EGEMENLİK 8

 

Amerikan film endüstrisi dünya üzerindeki egemenliğini sadece teknolojik üstünlüğü sayesinde sürdürmemektedir. Eğemenliğin kurulup sürdürülmesinde en önde gelen faktör teknolojik ürünle birlikte gelen ideolojilerdir. Bu ideolojilerin en etekeni de profesyonel ideolojidir. Media profesyonalizmi teknolojik araç ve ürün transferine paralel olarak ithal edilmiş bir ideolojidir. Kültürel bağımlılığın bir parçasıdır.

      Uluslararası iletişim ilişkilerinde, teknolojinin yapısı ve örgütlenme biçimi yanında, bu teknolojiyi kullanan örgütün günlük pratiğindeki değerler sisteminin özellikleri imperyalizmin başarısı ve sürekliliğinde önemli rol oynar. İletişim örgütlerinde "uygun" profesyonel iş görme kaideleri ve meslek ahlakı, ve neyin "uygun" ve neyin "uygunsuz" olduğu hakkındaki tutumlar ve  ideolojik varsayımlar, örgütün çalışma biçimini ve ideolojik profesyonel kültürünü belirler. Burda, genel Amerikan ideolojisinin ve medyayı içeren özel ideolojik değer yargılarının egemenliğinin dünyaya yayıldığını görürüz.

      Şunu kesinlikle aklımızdan çıkarmayalım: Kitle iletişimi profesyonelizmi iletişimi üretmekte kullanılan araçları üreten teknolojiyi öğreten bir profesyonalizm asla değildir. Teknolojiye sahipliği ve teknolojiyi biçimlendirmeye etkisi olabilecek bir öğrenimle hiçbir alakası yoktur. Eğer bu öğrenim varsa, bu da "montaj ve parça" mühendisliğinden öte gidemez.

      Profesyonelleşme sadece bir teknolojiyi kullanmada (örneğin kamerayı çalıştırmada, filmi montajda, ışıklandırmada, seslendirmede, haberi hazırlamada, makyajda, dizgide, mizanpajda) becerinin geliştirilmesi değildir. Profesyonalizm beceri ve tecrübenin uygulamasında, belli değerlerin benimsenmesi ve günlük pratiği bu değerlerin çerçevesi içine uyacak bir şekilde yapmaktır. Bu çerçeve kendini ideolojik pratik olarak değil, iş görme yöntemi ve meslek ahlakı olarak sunar.

      Profesyonelleşme egemen global medya amaç ve pratikleri kültürüne entegrasyon sürecidir. Bu entegrasyon  birbirine bağlı yapısal mekanizmaların çalışmasıyla oluşur ve süreklilik sağlar. Bu mekanizmaları da şu şekilde özetleyebiliriz: (a) Teknolojinin yapısının empoze ettiği zorunlu kullanım biçimleri içinde çalışma, (b) Örgütsel yapıların getirdiği örgüt politikası ve iletişim tarzı, (c) softwarelerin kendi yapıları, eğitim, training ve meslek ideolojilerinin yayılması.

      Profesyonellik kitleleri pazar ideolojisine ve alışkanlıklarına hazırlamak ve biçimlendirmek ve bu biçimde tutup tüketime sevmetmek için geliştirilmiş paketleme, sunma, kısaca satıcılıkta tecrübe kazanmadır. Geri bırakılmış ülkelerde, fikir basınının dışında,  bu satıcılık profesyonalizminin seviyesi hemen hemen tezgahtarlıktır. Bu da, televizyonda ve filmde egemen bir biçimdir: Ürünler zaten Amerika'dan ve Avrupa'dan hazırlanmış paketlenmiş olarak gelir. Tezgahtarın yapacağı tek şey bunları raflayıp, sıralayıp, kodlayıp, çevirisini yapıp iletişim aracını kullanarak tezgahlamaktır. Eğer kendisi üretim yapacaksa, zaten, film, eğlence ve oyun program biçimleri kalıplaşmıştır, üretimi standartlaşmıştır. Bizim tezgahtar-profesyonelin yapacağı bunları seyredip aynı kalıplar içinde taklit ve kopye çıkarmaktır. Bu taklit ve kopyeciliğin çerçevelediği pratik ve ideolojik alan içinde  yaratıcılığın ırzına geçilir: Yaratıcılık, örneğin, kanlı sahneyi ne denli etken bir şekilde çerçevelemek olur, ki bu da kompütür gibi yeni teknolojilerin kullanılarak mekaniksel çareler aranması yönünde profrsyonel ilgiyi yöneltir.

      Profesyonel meslek ideolojileri teknoloji, örgüt ve eğitim girişimleri gibi gözle görülür ve kolayca anlaşılabilir bir karaktere sahip değildir. Gerçekte, profesyonel değerler iletişim sürecinde ve üretiminde iletişimin genel filozofisini ve "doğru" profesyonel pratiğin ne olduğunu saptarlar, açıklarlar, anlatırlar, ve alternatifleri geçersiz kılarlar.

      Meslek öğrenimi ve işlevinde en yaygın egemenlik, iletinin (programların, filmin öyküsünün, haberlerin) üretimindedir. Amerika, İngiltere ve Fransa'nın birikmiş tecrübeleri ve kaynakları üretilen iletilere yüksek derecede görünüm, tekniksel ve sunum inceliği ve çekiciliği verir. İzleyici kitleler bu tür iletilere alıştırılır ve dolayısıyla bu türleri ararlar. Bu da hem kendilerinin hem de kendileri gibi yetişen iç üreticilerin dış pazarın sunduğuyla benzeşmesi girişimine yardım eder. Profesyonellik taklitçilik olur. Bu taklitçilik öyle ileri gider ki (a) bazı durumlarda (örneğin basında ve habercilikte) alternatifleri yanlış olarak algılanan evrensel bir gerçek gibi kabul edilir ve benimsenir. (b) Bazı iletişim biçimlerinde (örneğin televizyonda ve film'de) taklitçilik iletişimcilerin giyimlerine, saç şekilleri ve ses tonlarına, oturuşuna ve kalkışına, ve hatta yabancı bir yıldıza kendini benzetişine kadar ileri gider. Türkiye'deki televizyon sunucuları ve sohbet programlarını yürütenler bu fiziksel, görünümsel ve davranışal taklkitciliğe en güzel bir örnektir. Bu taklitciliği görebilmek için Amerikan eğlence programlarındaki meşhur sunuculara ve kişilere bak, sonra da bizim yerlilere. Bazen akıl almayacak kadar benzetişme görürsün. Örneğin sakalllı, genç, iyi giyimli bir türk sohbet programı yöneticisi sadece giyim ve görünümüyle değil ses tonu ve konuşma şekliyle bile Tv'deki komedi Three's Company'deki John Ritter'in tıpa tıp kopyesi. İç üretimde yapılan milletlerarası yasalara aykırı bir diğer taklitçilik de, tutulan bir filmin öyküsünü alıp onun aynısı bir filim yapmadır. Bunun en son adı bir örneğinin 1992 yazında televizyonda bir türk filminde gördüm. Film "Woman in Red" filminin sadece öyküsünü taklit etmemiş, bu ahlaksızlığın daha da ötesine giderek, filmin çekimlerini kopyelemiş. Filmin kopye

olduğunu öyküden çok çekimlerin aynılığından anladım. Bu taklitçilik ve kopyecilikten öte birşeydir: Yabancı bir eseri alıp öyküsünden çekim tarzına kadar herşeyini tıpa tıp yeniden üreterek kendinin orijinal malı gibi pazara sürme ahlaksızlığıdır. Düpedüz hırsızlıktır. Bu da Türkiye gibi ülkelerde (eğitim alanında da) epey yaygındır. Çok küçükken hatırladığım bir söz aklıma geldi: Ağanın boku tatlıdır! Tabi bu tatlılık gerçekte tatlı olmasından değil egemenlik ilişkilerinin getirdiği gerçekler ve düşlerden dolayıdır. Aganın kahyasının sürekli yemesi ve tatlıdır demesinin de büyük etkisi olmalı...

      Egemen iletişim düzeninde işi en iyi yapan, en meşhur profesyonel kişi taklitciliği ve kopyeciliği en iyi şekilde becerendir.

      Hiç Amerikalıların oturup türk filmi seyrettiğini, Türk dergisini çevirip okuduğunu, Aziz Nesin'e "dinsiz" diye küfrettiğini veya onu okumak için Türkçe öğrendiğini, Hürriyeti eline alıp renkli resimlere baktıktan sonra arka sayfayı çevirdiğini, Türk futbolunda ne oluyor, Fenerbahçeyi bir seyretsek dediğini duydun mu?

      Türkiye'de film üretimi 1980'lerde sürekli düşmeye başladı. Bunu da bazıları video korsanlığına yormaktadırlar. Gerçekte yıllık film yapımı 1970'dekinin üçte birinden bile aşağı düştüyse, VCR bunun sadece basit nedenlerinden biri olabilir, tek nedeni asla değil. Ayrıca, bu durumun "iletişim imperyalizmi" tezini çürüttüğünü de iddia etmek gülünçtür. Korsanlık, yani başkasının malını baba malı gibi ticari amaçla kullanma, sadece kavram ve çıkar farkının ifadesidir.  İmperyalistin malını kendisi veya kendisinin ortağı, veya "korsanlar" yaymış farketmez, çünkü bu imperyalizmin olmadığını anlatmaz, imperyalistlerin karlarına "korsanların ortak olduğunu" anlatır. VCR yoluyla dış-malların Türkiye'de yaygınlaşması, TRT'yi batırmak için girişimlerde korsan yayınlar yapılması, iletişim imperyalizminin olduğunu, ve zayıfladığını değil, tam aksine salyaları aka aka saldırısını artırdığını gösterir.

      "yerli film endüstrisini yardımla-destekleyerek, yabancı satışlardan elde edilenle beslenerek güçlenirse, yerli yapıma geçer, böylece kültürel imperyalizm ve ekonomik bağımlılık azalabilir"  görüşü yanıltıcı bir yaklaşımdır. Çünkü kültürel ve ekonomik imperyalizmin sadece kendi atına kendi binerek kendisinin geldiğini söyleyen kim ki? Amerikalının dediği gibi bir kazı yolmanın bin türlü yolu vardır. Imperyalizm bin yolu da kullanır. Açıkça, uluslararası iletişim sömürünün örgütlenmesi tek bir boyut göstermez. Uluslararası firmanın direk yatırım yapması, direk sahipliği yanında, yerel özel ve kamu teşebbüsleriyle ortaklıklar, anlaşmalar ve çeşitli biçimdeki işbirlikleri vardır: Direk yatırım ve sahiplik, kamu örgütüyle ortak yatırım, yerel özel teşebbüsle hisseli girişim, yerel özel teşebbüsü paravana ve ajenta veya şube olarak kullanma, dikey-entegrasyonun alttaki bir dalı olma, yatay-zincirin bir parçası olma gibi... Bu biçimler önceki sayfalarda belirttiğim Amerikan örgütlenme biçimlerinin biri, birkaçı veya hepsinin uluslararası alana transferini içerir. Bu durumda, Örneğin türk film endüstrisi egemen imperyalist ilişki düzeninin içinde bu egemenliği yansıtacak bir şekilde yer alarak iş görür. Bu düzenin iş görme ve başarı biçimi ve içeriği, yerli yapımlarda da model olarak kullanılır. Bu nedenle 'yerli malı kullan" belki daha-çok-yerli ve daha-az yabancı sermayeyi zenginletir, fakat kültürel imperyalizmle mücadelede imperyalistlere hizmet eder. Bu nedenle, seçenek "yerli malı kullan" veya "imperyalist mal kullanma" değil, olanın bilincine varma ve ona göre seçimler yapma ve ona göre anlamlandırmaya çalışmadır. Amerika'da, örneğin, insanlık durumunu doğru yansıtan ve insanca çareler arayan iletişim ürünleri az değildir. Fakat dünya pazarlarında bunlar büyük azınlığı temsil ederler ve görünmeyen bir köşeye itilmişlerdir. Birçok kişi türk kitle iletişiminde bu tür sunumları kesintisiz yapacak iç ve dış kaynaklar kolayca bulabilir, ve destekleyebilir. Bu da tabi büyük sermaye ister ve büyük sermayenin de ne tür sunumlar peşinde olduğunu her gün televizyonu açtığımızda görürüz.

      İleti üretiminde (programlar, filmler, haber, eğlence) Amerikan taklitciliğini sadece geri bırakılmış ülkeler değil, aynı zamanda gelişmiş kapitalist ülkeler de yapmaktadır. Neden? Hem sattığı için, hem de kültürel imperyalizmin bir sonucu olarak.

       Özellikle Amerikan çizgi filmlerini dünya çocukları (ben dahil) çok seviyoruz (doğma-büyüme faşitliğimizden olmalı). Evrensel bir yapıya sahip. Çizgi filmlerinin (ve hemen hemen bütün Amerikan filmlerinin) içsel evrenselliği, evrensel korku, sevgi, öfke, kin, haklılık, haksızlık, doğru, yanlış, ve kendini müdafa etme gibi duyguların Amerikan mülkiyet-faşizmi çerçevesi içinde işlenip sunulmasındadır. Diğer bir deyimle, Hollywood'un ve Walt Disneyin evrenselliği evrensel duyguların sömürüsünden ve bu sömürü yoluyla belli bir tarzda biçimlendirilmesinden dolayıdır. Yapılan şey çizgi filmlerinin içeriğini evrenleştirme değildir, duygusal-evrenseli bu içerik içine yerleştirmedir. Evrenselleştirilen Disney Faresi gerçekte, evrensel farenin Amerikanlaştırılmasıdır. Kısaca, Walt Disneyin faresi İmperyalist bir faredir, ve kompütürleşme sonucu bu fare dünya üzerinde daha çok evlere girecek, daha çok izlenecek, daha çok ateşli, istekli, arzulu hastalıklara sebep olacak. Farenin bu imperyalizminden sadece Walt Disney değil, aynı ve hatta çok daha büyük oranda, Mattel gibi çocuk oyuncağı endüstrisi, McDonalds gibi hızlı-ye-hızlı-şıç endüstrisi, çocukları iki ayaklı yürüyen reklam tahtasına çeviren giyim-moda endüstrisi gibi diğer endüstriler büyük fayda sağlamaya devam edecekler.

      Profesyonel ideoloji ve pratiklerde egemen anlayış biçimleri iletişim politikalarında yansır. Bu politikaların yürütücüsü, koruyucusu, sürdürücüsü, destekleyicisi sadece iletişim örgütleri değil aynı zamanda devlettir. Devlet derken, sakın bunu devletin, daha doğrusu hükümetin kitle iletişimini kendi borazanı olarak kullandığı durumları anlamayın. Bu "hükümetin borazanlığı" konusu dünyanın demokrasi oyunu oynayan ülkelerinin çoğunda, kalkmış durumdadır. Bu "borazanlıkla" yapılan siyasi propaganda, ideolojik hegemonya ile yapılanın ve yaratılanın yanında devede kulak bile değildir.    

      Bugün egemen dünya iletişim düzeninde  stil, içerik ve biçimde global bir uniformity\birbirine benzerlik görürüz. Egemen profesyonalizm kendi standartlarını dünyanın her köşesine yayarak kendi imajında kendi standartlarını evrenselleştirmiştir. Standartlaşmış kapitalist profesyonel ideoloji ve pratiklerinin neticesi olarak tüketiciler (izleyiciler) bu ideolojinin ve standartların sunduğu biçimlere alıştırılmışlardır. Bu da uluslararası emperyalizme pazarı desteklenmekte, teşvik etmekte ve  güvenliğini sağlamakta ana rolü oynamaktadır.

 

Birkaç faydalı kaynak:

 

Varis, Tapio (1986) Patterns of Tv program flow in international relations. In Becker, Jorg et al. (eds) Communication and Domination: Essays to Honor Herbert I. Schiller. NJ: Ablex

Boyt-Barrett, oliver (1979), "media imperyalizm" in J. Curran et. al. (eds) Mass Communication and Society. London: Edward Arnold, s.116-135.

Curran, J. ve diğerleri (1977) (eds.), Mass Communication and Society. Ca: Society.

Dyson, Kenneth & P. Humphreys (eds.) (1990) The Political Economy of Communications. London: Routhledge. (Okumaya değer)

Erdoğan, İrfan (1994), Amerika:İdeoloji, Düşler ve Gerçekler. Ankara: Ümit.

Erdogan, İrfan (1995) Uluslararası iletişim düzeni. İstanbul: Kaynak.

Golding, Peter (1079), "Media Professionalism in the Third World" in J. Curran et. al (eds), Mass Communication and Society. London: Edward Arnold.

Jorg Becker, Goran Hedebro, Leena Paldan (eds.)(1992), Communication and domination : essays to honor Herbert I. Schiller. Norwood, N.J. : Ablex Pub.  Corp., cl986.

Ogan, Christine (1988), "Media İmperialism and VCR: The Case of Turkey." Journal of Communication, 38(2) s. 93-105. (Journl fo Communication international Communication Association (Milletleraras Iletişim Cemiyeti) tarafından basılir ve Pozitivist okulun iletişim anlayışını yansıtır. Ogan'ın yazısı medya imperyalizm tezini çürütmeye çalışır.)

Şahin, Haluk ve A. Aksoy (1993), "Global Media and Cultural Identity in Turkey" Journal of Communication, (43(2) s.31-41) (Şahin (pozitivist) özelleştirmeyi davul ve zurnayla karşılayan ve özel teşebbüsün başarısını demokratlaşma ve liberalleşme olarak gören ve Kemalizm'in sonunu sevinçle ilan eden bir düşünce kalıbına sahip. Hocası gerici I. de Sola Pool olmalı. Şahinin bütün korkusu özel tesebbüsün standartlaşmasıdır. Saçmalığa bak! Standartlaşma kitle üretiminin soyadıdır, ana özelliğidir. Bu korku ve kuruntu konusu değil, bilinen bir gerçektir. Bırak korsan televizyonları ve geleceği, TRT'de, örneğin, habercilikte kapitalist ideolojinin getirdiği standartlaşma yok mu? Hem de nasıl var. ")



[1]. Faydalı birkaç kaynak:

Wasco, J. (1981) "the Political economy of American Film Industry" Media, Culture and Society 3 (2) 135-153.

      Herman, Edward S. and Noam Chomsky (1988) The political Economy of the Mass media. New York: Pantheon Books.

      Mosco, vincent and J. Wasco (1988) (eds) The Political Economy of Information. Wisc.: university of Wisconsin Press.

      Schiller, H.I. (1992) Mass Communication and American Empire. Boulder:Westview Press.

      Wasco, Janet (1982) Movies and Money: Finansinf the American Film Industry. N.J.: Ablex Publ.

 

[2] Variety, June 7, 1993.

[3] Variety, Eylül ve Kasım 1993 ayları.

[4] Variety, Eylül 27, 1993.

[5]5. Variety, Eylül 20, 1993.

[6]Variety, Eylül, 1993, s.34.

[7] Variety, Ocak 20 ve 27,1992