KÜTÜPHANE

 VİETNAM">

KÜTÜPHANE

 VİETNAM, ZAFERDEN 30 YIL SONRA KAPİTALİZME Mİ SOSYALİZME Mİ DOĞRU?
Michael KARADJIS
(kaynak:Green Left Weekly - tarih: 04.12.2005 )
30 yıl önce Vietnamlılar sosyal adalet bayrağı ile Amerikan emperyalizmini bozguna uğratarak dünya tarihine geçti. Aradan geçen bunca yıldan sonra yükselen kapitalizm, yolsuzluklar, zengin-fakir uçurumu Vietnam'da açıkca görülmesi sorunlar büyüdüğünü gösteriyor. Bu yeni toplum; ABD destekli Thieu diktatörlüğünün yerini alan bu yeni toplum eski toplumdan ne ölçüde farklıdır ?

1975'deki birleşmeden sonra Vietnam Komünist Partisi eski Kuzey Vietnam sosyalist ekonomisini güneye doğru genişletme girişimine öncelik verdi ancak 1986'da VKP rotasını değiştirdi ve Doi Moi (ekonomik yenilenme) politikasını benimsedi. Sosyalizmin amacı korundu fakat VKP Devlet yönetimli pazar sistemini uygulayarak karma ekonominin süresini uzatmaya karar verdi.Yabancı ve özel sektör sermayesini ve enerjisini harekete geçirmek, gelecekteki sosyalizmin üretici güçlerini temele oturmak, Vietnam devletini güçlü kılmak ve Sovyet Bloku ile yapılan Serbest Ticaret Anlaşmasını sona erdirmek gerekiyordu. Kambaçyo savaşı ve ardından Sovyetler Birliğinin yıkılması ile VKP karma bir ekonomik sistem uygulamaya başladı. Piyasa ekonomisi beraberinde bir çok büyük şeytanlığı getirmekle beraber VKP'nin bu yoldaki ilerleyişi git gelli olmasına rağmen başarılıydı.

Vietnam 1990'lı yıllarda GSMH'sını ikiye katlayarak dünyanın en fazla büyüyen ikinci ekonomisi oldu. Buna 1980 li yılların sonunda %75 olan yoksulluk oranını 2002'de %28'e indirmek eşlik etti. Son Dünya Bankası raporuna göre Vietnam 1990'daki %51'lik yoksulluk oranını 2002'de %14'e indirmeyi başardı.

Açlık ve Yoksullukla mücadele programı kendi okullarını, sağlık merkezlerini, temiz su sistemi ve ücra yörelere yol götürülmesini, ücretsiz sağlık ve eğitim hizmetini ulaştırmak yanında yoksullara düşük faizli krediler vererek onların çiftçi olarak kendi küçük çaplı işlerini kurmalarını veya evlerinde üretim yapmalarını sağlayan elişi v.b projeleri desteledi. Gelecek 5 yıllık plan içinde 7,5 milyon hane sahibi bu türlü destek kredilerinden yararlanacak.

Sovyet Bloğunun düşüşünü takiben Vietnam eğitim ve sağlık alanında küçük oranlı vergiler uygulamaya başladı. Sosyalizmin temel prensiplerine aykırı olan bu yönelim GSMH 1990'lı yıllarda 78 USD'a kadar düşmesi sonucu zorunluluktan kaynaklanmıştı. Ülkenin sağlık ve eğitim alanında yapmış olduğu büyük ilerleme VKP'nin gelişme arzusunun kanıtıdır.


İlköğretim eğitimi 1990 ile 2001 yılları arasında %88'den %90'a yükselmiştir. Dünya Bankası Doğu Asya ve Pasifik'teki ortalama ilköğretimin 1991'de %97 olan oranının 2001'de %92'ye düşmesini aradaki farkı göstermek üzere karşılaştırmaktadır. Orta eğitim oranı 1998'li yıllarda %62'den %72'ye fırlamıştır. Vietnam'ın %94'lük okur-yazar oranı Tayland, Filipin ile eşdeğerde olup daha zengin Çin, Endonezya ve Malezya'nın %85-87'lik oranının üzerine çıkmaktadır. Vietnam'da kadın okur-yazar oranı erkeklere göre sadece birkaç puan geridedir, oysa bu eşitsizlik Çin'de %13 dür.

Vietnam yeni doğan 10 bin bebekten 23 tanesinin, her yaşayan 10 bin küçük çocuktan 19 tanesinin ölmemesini başarmıştır. Çocuk ölüm oranı Tayland, Çin ve Filipinlerde Vietnam'dan daha yüksektir; bebek ölüm oranı Hindistan ve Endonezya'dakinden daha da düşüktür. Bangladeş'te her doğan çocuktan 69'u; yaşayan her çocuktan 46'sı ölürken, bu oran Pakistan'da 103' ve 81 düzeyindedir. Vietnam'da ortalama yaşam süresi 69 yıldır. Anne ölümleri her 100,000 vakada 130 tane olurken Bu ölümler Filipin'de 200, Endonezya'da 310 ve Hindistan'da 540 dır.

Vietnam'da 170 sağlık kliniği bulunmaktadır, bu rakam Endonezya'da 32, Çin'de 63 Tayland'da ise 141 adettir. Vietnam'da hastahanelerde 389 kişiye bir yatak düşerken; Çin'de 465, Tayland'da 665, Filipin'de 910 ve Endonezya'da 1743 kişiye bir yatak düşmektedir.

Muayene ücreti olmasına rağmen doğum öncesi kontroller, tetanos aşıları, gebelikten korunma araçları v.s gibi bir çok sağlık hizmeti ve savaştıkları hedef hastalıklar olan Verem ve Sıtma tedavileri ile çocuklarda görülen yedi temel salgın hastalığın aşıları da ücretsizdir. Vietnam'da salgın çocuk hastalıkları aşısı %98-99 uygulamayla kendi coğrafyasının en yüksek oranıdır.Evli kadınların yaklaşık %80'i doğum kontrol araçları kullanmaktadır bu oran üçüncü dünya ülkeleri içinde birinci sıradır.

Nufüsün büyük bir bölümü sağlık hizmetlerinden ücretsiz olarak yararlanmayı sürdürmektedir.

Dünya Sağlık Örgütü yoksullardan alınan vizite ücretlerinin kaldırılması, temel ilaçların ücretsiz olması, sağlık sigortası ve hastane yardımlarının 2001 yılından bu yana geniş çapta uygulanmaya koyulduğunu gözlemlemiştir. Bu uygulamalar hem hastalar hem de sağlık çalışanları tarafından sevinçle karşılanmaktadır.

Sağlık çalışanlarının düşük ücret almaları onları gayri resmi para tahsil etmeye veya ücret ödeyen hastalara daha farklı davranmaya sürüklemektedir. Politbüronun Ocak ayında, 2010 yılına kadar dünya çapında sağlık sigortası başarısına ulaşmak için sağlık fonlarında hızlı artırılması ve kademeli olarak hastalardan alınan hastane ücretlerinin indirilmesi çağrısı sorunun ciddi olarak ele alındığını gösteen olumlu bir noktadır.

Neoliberal başarının hikayesi ?

Neoliberaller piyasanın ve özel sermayenin yarattığı sorunları görmekten ziyade Vietnam'ın kendilerine uygun başarılarını görmek istiyorlar. Vietnam piyasa ve özel sermayeye sahip olmasıyla kendisini kapitalist ülkelerle gayet iyi biçimde karşılaştırabilecek durumdadır. Ekonomik yenilenme programı (Doi Moi) piyasa ve özel sektör için önemli bir adım olmuştur.

Devlet sektörünün GSMH'ya katkısı Doi Moi uygulandığından beri 1990'da %33'e bugün ise %40 seviyesine yükselmiştir. Devletin yatırımlardaki payı 1992'de %42'ye , 2001 yılında ise %58'e yükselmiş olup devlet bütçe gelirleri GSMH'da %14'den %22'ye yükselmiştir. Stretejik önemi olmayan kamu kuruluşlarının küçük hisseler halinde özelleştirilmesi devlet sermayesinin sadece %3'ü oranındadır.

GSMH'nın %35'i ülke nüfusunun en fazla oranını oluşturan milyonlarca çiftçiye, kent ve kırsaldaki küçük aile işletmelerinden oluşan yerli özel sektöre ait olup sadece %4-5'lik kısmı büyük sermayeden gelmektedir.

Birçok kamu işletmesi kar prensibine göre çalışmamaktadır. Amaç maksimum istihdam sağlamaktır. Kamu sektörünüde faaliyet gösteren en büyük 17 işletme vergi sonrası karı veya diğer üretim gelirleri yoluyla Yoksulluktan Kurtulma Programına katkıda bulunmakla yükümlü olduğu bölgelerde faaliyet gösterecek biçimde tanzim edilmiştir. Devlet; petrol, kömür, çelik, çimento, gübre, kimyevi maddeler, kağıt ve elektrik gibi ekonominin anahtar ürünlerinin fiyatlarını dengede tutmaya, ithal fiyatların altında kalmasını sağlamaya, bazen kamu sektörlerine doğrudan direktif vererek karlarını düşürmeye çağırır. Bu özel şirketlerden beklenemeyecek bir şeydir.

Toprağın eşit dağıtımı kırsal toplum dengesini sağladığından Vietnam'ın başarısında temel rol oynamayı sürdürmektedir. Paylaşım eşitsizliğine engel olmak için araziler satılmak yerine 20 yıllık süreyle kiraya verilmekte kira süresi bitiminde tekrar tahsis edilebilmektedir. Taban fiyatlar toprakları işleyenler tarafından tayin edilmektedir. Yiyecek sektörünün piyasadaki sürekli değişkenlikten kötü etkilenmemesi için ürün çeşitlendirilmesi üzerinde önemle duruluyor.


Çin ve Vietnam'da işçi tavırları üzerine yapılan bir araştırmada, Tayvanlı patronların Vietnam sendikalarının aktif olmaları ve yetkililerin sendikalara destek vermesi yüzünden Vietnamlı işçileri yola getirmenin mümkün olmadığından ve Çin'de yaptıkları gibi Vietnamlı işçileri fazla çalışmaya zorlayamadıklarından şikayet ediyorlar. Bunun yanında, küçük işletmelerin hızla çoğalması sendikaların gidermekte yavaş kaldığı bir çok hak ihlalini de beraberinde getiriyor.

Dayanışmayı ve daha yoksul üyeleri için olanakları harekete geçirmeyi cesaretlendiren, kadınların, işçilerin, gençlik ve emekli asker sendikalarından oluşan kitle organizasyonları diğer devrimci miraslardır. Kadın sendikaları köylerdeki kadınların ücretsiz sağlık eğitimi ve bilgilendirilmesi için çalışırken gençlik sendikalarının binlerce gönüllü genci de yoksul kırsal kesimde çalışıyor. Vietnam Halk Ordusu ücra bölgelerde önemli ölçüde ücretsiz sağlık ve eğitim programı vermeyi başardı.

MÜCADELE ÇAĞRISI
Bunun yanında, yoksul bir ülkede küresel kapitalizme karşı sosyalizme yönelmek mücadelesi müthiş bir şeydir. Özel yatırımları desteklemek ile servetin acımasızlığı arasına bir çizgi çekmek kolay değildir. Küçük bir azınlığın sahip olduğu pahalı arabalar ve evlerin her geçen gün çoğalmasına karşılık devletin ücretsiz sağlık hizmetine bütçe tahsis etmemesini savunmak kolay değildir. İşletmelerin ödediği vergi %28 iken gerçek kişilerin ödediği vergi %50 oranındadır.

Başarılarına rağmen Vietnam hala yoksul bir ülkedir. Yiyecek üretiminde örnek gelişimine rağmen halkının %19'u hala yetersiz beslenmektedir. 1998'den bu yana %20 artış sağlanmasına rağmen hala Vietnamlıların %27'si içilebilecek suya sahip değildir. Pazar ekonomisindeki dengesiz yükseliş sokak çocuklarını, fahişeliği, uyuşturucu kullanımının ve küçük suçluları sıçratmıştır. AIDS salgını şu anda Tayland ve Kamboçya'nın çok altında kalmaktadır ancak 200,000 Aids vakası buzdağının görünen küçük ucu da olabilir.

ABD tarafından tahrip edilen muhteşem doğa yeniden yeşillenerek birçok izi silmeyi başarırken yeşil alanların hızla yayılması çevreci bir meydan okuyuşa önderlik ediyor. Dünyanın meclisteki koltuk sayısıyla en fazla 10ncu ülkesi olarak kadınlarının %27'si mecliste temsil hakkına sahip ancak pazar ekonomisi aile içi şiddette yükselişin de dahil olduğu bilindik yollarla kadın eşitliğini yavaş yavaş yiyip bitiriyor. Etnik azınlık %17 ile mecliste temsil ediliyor, ücretsiz sağlık ve eğitim hakkından yararlanıyor ama sağlık ve eğitim göstergeleri hala dikkat çekici biçimde aşağı seviyelerde.

Vietnam'ın örnek başarılarına rağmen hala baş belası durumunda olan eşitsizlik ve adaletsizlik sorununa kendi şartları ve çevresi içinde son verilmesi gerekiyor. ABD ile savaşta 2 milyon insanın zarar gördüğü kimyasal silah kullanımının mirası hala sürüyor, ABD bombalarından 30 yıl sonra dahi kanser illeti, hilkat garibesi şeklinde doğumlar, doğumdan sonra en fazla 1 hafta yaşayan bebekler bu durumun sonuçları. 7 milyon insan sakat olarak yaşamını sürdürüyor ki bu oran toplam nüfusun %9'una tekabül ediyor. ABD'ye yaptıklarının bedelini ödetme isteğimizde ısrarlı olmalıyız.

Ekonomik yenilenme politikasının VKP üzerindeki baskısı sonuçlarını vermeye başladı. Parti; yetkilileri ve üyelerinden önemli bir bölümünün çok ciddi bir yolsuzluk olaylarına karıştığını kabul etti.
Hayatlarını sosyal adaletin sağlandığı bir toplum için savaşmaya adamış olan insanlar şimdi devlet görevlerinde, yerel halk komitelerinde, kamu kuruluşlarında, sendikalarda ve kitle örgütlerinde "sıcak para" ya karşı barriyerler oluşturmak için gayret sarf ediyorlar.

Kişi ve toplum düzeyinde alınan kararlara katılımı, yetki talebini ve bütçe denetimini ayrıntılarıyla açıklayan 1998 Taban Demokrasi hükümlerini kararları VKP'ye bazı demokratik adımlar attırmıştır. Bunun yanında, halk sosyalizmine kendini adamış kişiler için; günümüz orta sınıf gençliğinin eskimiş neoliberal düşüncelerdeki kitlesel yanılgılarına karşı durmak, tartışmalarda ve müzakerelerde daha güçlü, net tavır koymak gerekli olacaktır. Ancak bu şekilde kökleri sağlam ve ilerici duruş gösterilebilir.

YAZAR: Michael KARADJIS
KAYNAK: Green Left Weekly
ÇEVİREN: İNCİ ÇAKIR
Ülkede Özgür Gündem