Sonu

Vakvak'a İktidarı Teslim mi

Edeceğiz?

Yeğenler: Vakvak Amca kurtulduk! Gambot ateşi kesti.

Vakvak Amca: Ben de btn dinamit fitillerini sndrdm.

Disney'i eleştirmek yeni bir olgu değil. Hayalgcnn işportacısı">

Sonu

Vakvak'a İktidarı Teslim mi

Edeceğiz?

Yeğenler: Vakvak Amca kurtulduk! Gambot ateşi kesti.

Vakvak Amca: Ben de btn dinamit fitillerini sndrdm.

Disney'i eleştirmek yeni bir olgu değil. Hayalgcnn işportacısı, Amerikan tr yaşamın propagandacısı ve gerek-dışının szcs olarak defalarca teşhir edilmiştir. Doğru olmasına karşın bu tr eleştiriler Disney karakterlerinin yapımının ardındaki gerek drty ve Şili gibi bağımlı lkeler iin yarattığı gerek tehlikeyi gzden kaırır. Tehlike Amerikan tr yaşamın ierilmesinden ok Amerikan tr yaşam dşnden doğmaktadır. ABD'nin kendini bu şekilde dşlemesi ve aklaması ve yarattığı bu dş aynen başkalarına benimsetmeye alışması, bağımlı lkeler iin ana tehlikedir. Biz Latin Amerikalıları, kendimizi, onların bizi grdğ gibi grmemize zorluyor.

 

Her toplumsal gerek, madd temel ile onu yansıtan, insan zihninde ağrıştıran styapı arasındaki durmak bilmeyen diyalektik etkileşim olarak tanımlanabilir.  Değerler, fikirler, dnyagrş ve bunlara eşlik eden gnlk tavırlar ve hareketler, en ufak jeste kadar, insanların doğayı denetleyebilmeleri ve onu retken kılabilmeleri iin geliştirdikleri somut bir toplumsal biim iinde eklemlenmiştir. Bir toplumun varlığını srdrebilmesi ve gelişebilmesi  iin  bu  madd temelin ve yarattığı duygusal  ve zihinsel tepkilerin, uygun ve akıcı bir şekilde zihinde resmedil-mesi gerekir. Kişilerin, kendilerini belirli bir toplumsal sistemin iinde bulduğu andan itibaren bilinlerinin, somut madd koşullar zerine kurulu olmaksızın gelişmesi olanaksızdır. Ekonomik retim aralarını tek bir sınıfın denetlediği bir toplumda; o sınıf zihinsel retim aralarını da : fikirleri, duyguları, sezgileri denetler. Gerekte, burjuvazi, alt ve styapılar arasındaki ilişkiyi tersine evirmeye alışmıştır. Onlar iin fikirler servetin reticisi-dir ve bylece insanlık tarihi, fikirler tarihi haline gelir.

 

Disney'in gerek mesajını yakalayabilmek iin, fantezi dnyasındaki bu iki ğeyi irdelemeliyiz ki. gereği nasıl yansıttığını ve onun fantezisinin somut toplumsal varlıkla, yani doğrudan tarihsel koşullarla olan ilişkisini anlayabilelim. Disney'in alt yapıyla styapı arasındaki ilişkiyi değerlendirişi, burjuvazinin bu ilişkiyi bağımlı lkelerin (ve kendi lkelerinin) gerek yaşamlarında değerlendirişiyle aynı paraleldedir. Yapısal farklılıklar ve benzerlikleri zmlediğimizde Disney tr dergilerin geri kalma koşulları zerinde yaptıkları etkiyi de daha iyi anlayabileceğiz. Buraya kadar, Disney dnyasının tm madd gereklerden temizlendiğinden bol bol sz edildi. Her tr retim (madd, seksel, tarih) safdışı bırakılmıştır ve atışmanın toplumsal temeli yoktur. atışma, yalnızca iyinin ktye, akıllının aptala karşı ıkması olarak grlr. Bylece Disney karakterleri, tm faaliyetini somut gnlk dnyalarında bir temele oturtarak, madd temelden kurtulabilirler. Ancak şurası kesin ki, bu karakterler uzayda uuşan ruhsal melekler değildir. Zaten, yaşamlarının, Disney'ir. gnlk yaşama ilişkin grşlerini nasıl kasıtlı olarak yansıttığını defalarca grdk. Disney kendini ikincil ekonomik kesimden (burjuvazi ve emperyalizme kudret veren ve ağdaş toplumu doğuran sına retim) arıttığına gre, dşlerine vcut verebilecek tek temel kalıyor. Bu da, doğrudan doğruya karakterlerinin ekonomik yaşamını temsil eden nc sektrdr. Sanayinin hizme-tinde oluşan ve ona bağımlı olan hizmet sektr.
 

Grmş olduğumuz gibi, Disney dnyasındaki tm ilişkiler zorunlu olarak tketime dayanır : nesneler ve fikirler pazarındaki metalar. Dergi de bunun bir parasıdır. Disney'in sınai imparatorluğu da, eğlence isteyen topluma hizmet sunmak zere kurulmuş ve ykselmiştir; eğlence işinin grevi, fantezi şekline sokulmuş aylaklıkla, aylaklığı daha da beslemektir. Kltr sanayii, toplumun sına atışmalarından kendini arıtmış olan yegne aygıttır ve bu nedenle de gerekler tarafından amansızca tıkanmış geleceğin, yegne kama yoludur. Tm ocukların (ve yetişkinlerin) girebileceği fakat ok azının ıkabileceği bir ocuk bahesidir, o.             

                             

Demek ki Disney'de altyapıyla styapı arasında bir atışma olamaz. Elde kalan tek madd temel de (nc hizmet sektr) styapı olarak tanımlanmıştır zaten. Karakterler, insanların artık madd dertlerle kuşatılmadığı, aylaklık lkesinde faaliyet gsterir. Tek dşnceleri boş zamanlarını doldurmak yani eğlence, aramaktır. Bu eğlenceden de zerk bir dnya doğar. Ancak bu dnya o kadar katıdır ve sınırlandırılmıştır ki, aylaklık ncesi retici altyapıdan iz bile kalmamıştır. Disney'in eğlence ve gerek dnyaları birleştirmesindeki ve fantezi ile yaşamı evlendirmesindeki sahteliği teşhir edecek her tr madd faaliyet yok edilmiştir. Cisim zihin olmuş, tarih bir eğlence aracı olmuş, alışma bir serven olmuş, ve gnlk yaşam da heyecan verici bir haber konusu olmuştur.

 

Gerekte Disney'in fikirleri, madd gelişmesinde belli bir aşamaya varan toplumun, madd rnleridir. Gelişmiş kapitalist toplumun kendi imgesini oluşturan ve kendi hastalıklı gemişinin masum bir şekilde tketilmesini sağlayan değerler, fikirler ve ltler styapısını temsil etmektedirler. Sanayi burjuvazisi, ite ve dıştaki teki toplumsal, kesimlerin tavırları ve zlemlerine kendi bakışını zorla kabul ettirmektedir. ncl kesimin topik ideolojisi, duygusal bir tasavvur olarak kullanılıp tek olasılı gerek diye sunuluyor.

Gerek bu izgi hikyeleri satan sına imparatorluğun faaliyetlerinde olsun, gerekse bu dergiler iin yaratılan karakterler arasındaki ilişkilerde olsun, bir sınıf olarak tarihsel stnlkleri, Disney evreninde kurulu hiyerarşi dzeninde yansıtılır ve sunulur.

 

Merkezin (yetişkin-kent burjuvazi) evreyle (ocuk-soylu-vahşi-işi) kurmayı başarabildiği tek ilişki turizme ya da bir sansasyona dayanır. Temel kaynak kesimi (nc Dnya) altın  veya   can  sıkıntısını   gidermek zere   yararlanılan  renkli

 


 

deneyler gibiı, bir oyuncak kaynağı olur. Ordekkentliye turistik kurtuluşunu, hayali hayvanlığını, ve ocuksu genleşmesini garantileyen, bu kesimin masumiyetidir. nc Dnya lkelerinin sunduğu ilkel altyapı (biyolojik ve toplumsal aıdan temsil ettikleri de) hizmete dnk bir dnyada, bir kartpostal dzeyine indirgenmiş, yok olup gitmiş bir ilkelliğe, tertemiz bir dnyaya (ve hammaddelere) olan zlemin yankısıdır. Eğlence peşinde olan ve cennette bir serven sonunda edinilmiş servetini mazur gstermeye alışan Disney karakterinin yozlaşmış kent yaşamından kaması gibi okuyucu da Vakvak ve şreksının masum cennetinde eğlence arayarak, kendi tarihsel elişkilerinden kaar. evre lke halklarının, byle ele alınması ve yok olmuş bir saflığa dnştrlmesi ekonomik-kltrel sistemin ideolojik bir tezahrdr ki bu da ancak ileri kapitalist toplumun yarattığı tarihsel elişkilerin ışığı altında anlaşılabilir. nk gerekte bu halklar hem bağımlı lkelerde hem de ABD'de azınlık ırkları olarak vardır.

 

Gelişmiş kapitalist toplum, Disney'de, burjuvazinin uzun sredir zlediği doğaya dnme dşn gerekleştirir. Burjuvazinin evrimi sresince bu dş, felsefe, edebiyat, sanat ve toplumsal gelenekler alanında birok tarih eşitlemeler iinde ifade edilmiştir. Son zamanlarda da, 20. yzyılın ortalarından itibaren, kitle haberleşmesi, hakim sınıfın Cennet'i ele geirmesine ve gnahtan arınmış retime ulaşmasına yardımcı olmaktadır. retim srecinin elişkilerden uzak ve evre kirlenmesinden arınmış bir yeryzndeki aylaklık ky (şimdi gezegen) sanayileşmeden elde edilen tketim malları zerine kuruludur. ocukların hayal dnyası, masumiyet sularıyle tm Disney evrenini temizler. Bu masumiyet, eğlence aralarınca ne ıkarılarak sınıf politikası gden topya teşvik edilir. Bununla birlikte, ileri kapitalist toplumun gelişmesine karşın, bu arıtılmış dnyada masumiyetin merkezi olarak tanımlanan, evre lke halklarının tarihsel deneyidir.

 

Burjuva eğlence anlayışı ve bunun Disney dnyasında ifade ediliş şekli, ileri kapitalist tarihsel temelin bozukluklarının ve gerilimlerinin styapısal ifadesidir. Eğlencesinde, doğrudan doğruya sistemin işine yarayan belirli efsaneler geliştirir. Emperyalist sistem aısından, ağlarının elişkilerini yaşayan okurun, Disney sisteminde, kendi gnlk yaşamlarını ve tasarlanan   geleceklerini  grmeleri   olağandır.


 

Moda ve eğlence dergilerinde, mini ve maksi etekler, dar pantolonlar ve parlak izmeler giymiş son derece ekici mankenlerin kırsal evrelerde ekilmiş fotoğraflarını yayınlayan ve bunları fakir bir kasabanın, veya Alacaluge yerlilerinin doğal evresine sokan Şili burjuvazisi gibi; Amerika'da yaratılan izgi hikyeler de, kent uygarlığı tarafından yok edilen toplumsal dzene geri dnme tutkularını yansıtırlar. Disney, srekli olarak gemiş ve gelecek zaferlerini gerekeleyerek kendini arıtan fatihtir.

 

Fakat merkezin (hkim sınıfların) ıkarlarını gzeten ve retken glerin gelişimindeki elişkilerinin rn olan kltrel styapıları nasıl oluyor da, az gelişmiş lkelerde bu denli etkin ve popler olabiliyorlar? Neden Disney bu kadar byk bir tehlikedir?

En nemli neden, dev bir sına kapitalist imparatorluk tarafından talebi yaratılan ve sağlanan rnlerin birok başka tketim rnleriyle birlikte, bağımlı lkelere ihra edilişidir. Ekonomik ve kltrel aıdan, g merkezinin tamamen yabancı (dış) koşullarından gelen rnlere bağımlı oluşu da bizzat bu lkenin  bağımlılıklarını  belirlemektedir.

 

Bizler, hammadde ihra eder ve işlenmiş rnlerin yanı sıra kltrel rnleri de ithal ederiz. Tek rne dayalı ekonomimize katkıda bulunmak ve ara gere sağlayabilmek iin biz  bakır gndeririz onlar da bakırı ıkarmak  iin makine vetabii Coca Cola. Coca Cola'nın gerisinde, koca bir umutlar ve davranış şekilleri modeli ve bunlarla birlikte zel bir bugnk ve gelecek toplum anlayışı ve gemişin bir yorumu yatar. retimi, paketlenmesi ve etiketlenmesi dışarıda yapılan ve zengin yabancı amcanın ceplerini şişiren rnleri ithal ederken aynı zamanda o toplumun bize yabancı olan kltrel rnlerini de ithal etmekteyiz, ama bu rnlerin zerine kurulu olan ileri kapitalist toplumsal koşulları asla. Bağımlı lkelerin, ekonomik zgrlğ sağlayabilecek herhangi bir gelişmeye olanak tanımayan uluslararası işblm sayesinde bağımlılıklarının srdrldğ de zaten tarihsel olarak kanıtlanmıştır.

 

Sorunu yaratan, tekil okurun yaşamının sosyo-ekonomik temeliyle bu temele ilişkin kolektif bakış arasındaki elişkidir. Ve toplu ihtiyalar adına kişisel amalara hizmet ettiği iindir ki, Disney, etkin bir biimde, bağımlı lkelere girebilmiştir. Bu, aynı zamanda aydınlarımızın başlangıtan beri iine gml oldukları gereği aıklamak iin yabancı ltler kullanmak zorunda kaldıklarını da gsterir. Gereği gsterirken gizleyen, garip bir bulanıklıktır bu. Ancak oğunluk, gnlk yaşamlarındaki bu elişkiyi pasif bir biimde kabullenmiştir. Gecekondudaki ev kadını son ıkan buzdolabı ya da amaşır makinesini satın almaya teşvik edilir; yoksul sanayi işisi Fiat 125 hayalleriyle bombardımana tutulur: kk toprak sahibi, bir traktre bile sahip olmadan ağdaş bir havaalanı yakınındaki tarlasını srer; ve evsizler de burjuvazinin onları tıkmaya karar verdiği apartman blokunda bir daire edinme şansı nlerine ıkınca şaşkına dnerler. Muazzam bir ekonomik geri kalmışlık, kısa vadeli zihinsel gelişmişlik ile yan yanadır.

 

Disney topyası ikinci (retken) sektr dışarda bırakarak az gelişmiş halkların melodramını da yaratmış olur. Ayrıca grmş olduğumuz gibi, ruhla maddeyi, kentle kırsal sektr, kent ahalisiyle soylu vahşiyi, zihinsel gcn tekelcileriyle birey olarak ıstırap ekenleri, ahlk konuda esnek olanlarla katı olanları, babayla oğulu, otoriteyle boyun eğmeyi, hak edilmiş servetle aynı şekilde hak edilmiş fakirliği birbirinden ayırmıştır. Az gelişmiş lkelerin ahalisi, bu dergileri, onlardan istenen yaşama ve yabancı g merkezleriyle ilişki kurma biimlerini gsteren kurallar gibi alırlar. Bunda bir gariplik yoktur. Disney izgi hikyelerinden retken ve tarihsel gleri ıkarıp attığı gibi emperyalizm de az gelişmiş dnyadaki gerek retim ve tarihsel gelişmeye karşı ıkar. Disney dş, kapitalist sistemin gerek dnya  iin  yaratmış olduğu kalıpta şekillendirilmiştir.

 

Vakvak iktidara demek, az gelişmişliğin geliştirilmesi demektir. Burjuva zgrlk topyasında nc Dnya insanlarının gnlk acıları srekli eğlence gsterileri olarak sunulur. Hi bitmeyen kurtuluş ve aylaklık bfesi, herkese, doyurucu, dışardan gelme az gelişmişlik sunar : dengesiz dnya iin dengeli bir rejim. nc Dnya'nın acıları, onu reten ve tketen efendileri zgr kılmak iin paketlenmiş ve konservelenmiştir. Sonra da bildikleri tek gıda olarak, yoksulların nne atılır. Disney'i okumak, sanki kendi smrlşn balla karıştırıp mideye indirmek gibidir.

 

Uygarlığın ilk zamanlarında eski Yunan sanatının ykselmesine yol aan toplumsal koşulların tekrar canlandırılamaya-cağına işaret ederek Marx insan ocuksu olmadan, ocukluğuna dnemez diye yazar. Disney'se tamamen tersini dşnyor, Marx'ın esefle sylediğini, Walt, fantezi dnyasının başlıca kuralı olarak belirliyor. ocuğun masumiyeti onu sevindirmiyor ve bulunduğu daha yksek dzeyden, ocuğun doğasını gereğe bağlı kalarak yansıtmaya kalkmıyor bile. Yaratıklarının hkmdarı olan Disney'in amacı canlandırdığı ocuksu masumiyet ve tarih ocukluğa dnşle gelişmeye meydan okumaktır. Yitirilmiş saflık cennetine doğru srnen, tuzak ve hile antasına "sımsıkı sarılmış, pis, ocuklaşmış yaşlı adam gibidir.

 

Okur, hepimizin ocukluğunu dolduran bu rafa kalkmış bunaklığa niye saldırdığımızı sorabilir. Tekrarlayalım: Disney, arada bir eğlenmek iin kaılan bir evren değil; her gn maruz kaldığımız toplumsal baskıdır. rdeğin maskesini dşrmek, burjuvazinin kendi iindeki, diğer sınıflarla ve doğayla olan ilişkilerini istil eden baskıcı otoriter ve pederşahi kltr sorguya ekmek demektir. Ayrıca tarihsel gelişim sreci iinde, kitlelerin sırtına inşa edilen kitle kltr yapımındaki kişilerin ve sınıfların rolne meydana okumak demektir. Daha da aıkası, bir babanın oğluyla arasındaki toplumsal ilişkiyi daha yakından incelemektir. Bylece, biyolojik ğeleri aşarak baba, kendi glgesi altında yrtlen zorbaca idareyi ve baskıyı daha iyi anlayıp sansr edebilir. Tabii ki, aynı şey anneler ve kızları iin de  geerlidir.

 

Bu kitap, dnya gereklerinden kopuk birka kişinin ılgınca fikirlerinden değil, dşmanı, onun ve bizim ortak blgemizde yenme mcadelesinden doğmuştur. Eleştirimiz hi bir anarşik unsur taşımadığı gibi, yeğenlerin rasgele savrulan top atışları da değildir. Kltrel dnşm derinleştirme gereğini anlayarak bir Şili ve Latin Amerikan Devrimini geliştirme aracı olarak hazırlanmıştır. Toplumumuzun tm dzeylerinde ne kadar Vakvak Amca'lar bulunduğunu ortaya ıkarmalıyız. Vakvak'ın, lkemiz sokaklarında glmseyen bir yzle masumca dolaştığı ve ortak temsilcimiz olarak iktidarda olduğu srece burjuvazi ve emperyalizm rahata uyuyabilirler. Ancak unutmasınlar ki, bir gn o muhteşem kahkaha ve yankıları yok olup gidecek ve yerine sadece ekşi bir surat gzkecek. Ama bu ancak dşmanımızın bize zorla kabul ettirdiği yaşam modeli sona erdiği ve toplumsal alışkanlıklarımızı şekillendiren kltr araları yeniden şekillendirildiği zaman  gerekleşebilecektir.

Bu kitabın yenik Disney'in yerine bir seenek sunmayan yıkıcı bir alışma olduğu sulamasına karşı cevabımız şudur : kimse bu sorulara kişisel zmler 'neremez'. Kltrn yeniden oluşturulmasında sekin uzmanlara yer yoktur. Disney'den sonra ne olacağı, zgrlk peşinde olan halkların toplumsal pratiğince belirlenecektir. Bu potansiyeli bulup ıkarıp gerek ifadesini bulmasını sağlamak ise siyas partilerde rgtlenmiş 'nc'nn grevidir.