İngilizce Basıma nsz

Bu kitabın Şili'de">

İngilizce Basıma nsz

Bu kitabın Şili'de, karşı darbeden sonra yaktırılmış olması sizi şaşırtmasın. Şili'de yzlerce kitap imha edilmiş ve binler
cesi yasaklanmıştır.       
                         

alışmamız, 1971 yılı ortalarında, yani Şili'deki devrim srecinin ortalarında kaleme alındı. Bu sıralarda bakır madenleri ulusallaştırılmış, toprağın kyllere iadesine başlanmıştı ve yirminci yzyılda Bay Rockefeller, Bay Grace. Bay Gugenheim ve Bay Morgan'ların zenginleşme aralarını oluşturan sanayi tesisleri tm Şili halkı adına geri alınmaktaydı. Amerika Birleşik Devletleri hkmeti ve Amerikan okuluslu şirketleri iin tahamml edilmez niteliktekibu srecin durdurulması gerekiyordu. O zamanlar, Amerikan gizli rgtlerince ynetildiği ve finanse edildiğini ancak tahmin edebildiğimiz, sonradan Bay Kİssinger, Ford ve Colby (eski GIA Başkanı -ev.) tarafından byle olduğu doğrulanan bir plan ortaya konmuştu. Amacı, Şili'deki yasal hkmeti devirmek olan bir plan. Amacın gerekleştirilmesi iin grnmeyen bir abluka uygulandı : krediler kesildi, sanayi makineleri iin satın alınmış yedek paralar gnderilmedi ve hatta, daha sonraları Şili Devlet Bankası'nın ABD'deki hesaplarına el kondu ve Şili bakırının satışını engellemek zere dnya apında bir ambargo dzenlendi.


 

Bununla birlikte, ablukanın uygulanmadığı iki alan vardı : hırı, Şili silahlı kuvvetleri iin gnderilen uaklar, tanklar, gemi-Inr ve teknik yardım; ikincisi, ise, ayrıcalıklarını byk lde yitirmekte olan kk bir azınlığın denetimini hl elinde bulundurduğu dergiler, TV dizileri, reklamlar, ve kendi dzenledikleri kamuoyu yoklamaları. Yitirilmekte olan ayrıcalıkların srdrlmesi iin, kendi denetimleri altındaki yayın organları, birka yıl sonra, 11 Eyll 1973'te gerekleşecek olan burjuva ayaklanması iin gerekli ortamı hazırladılar. Gnbegn, ABD'li uzmanların tavsiyesi altında, her bir gnlk gazetede, her bir haftalık ve aylık dergide, her bir haber blteninde, her bir sinemada ve her bir izgi-hikye kitabında psikolojik savaş krklendi. General Pinochet'in szleriyle hedef kafaların fethi iken, Vakvak Amca'nın dilinde hedef kralın yeniden tahta oturtulma-sıydı.
 

Ancak halk, ne kralın ne de patronun yeniden tahta oturtulmasına taraftar değildir. Toplumsal ve ekonomik kurtuluşa eşlik eden halkı kltrel hcum da duvar resimlerinden halk gazetelerine, TV programlarından sinema filmlerine, tiyatro gsterilerine, şarkılara, edebiyata dek eşitli boyutlarda kendini gsterdi. İnsan faaliyetinin tm alanlarında kitleler, değişik yoğunluklarda kendi istemlerini dile getiriyorlardı. Bu hcumun belki de en gl kolu, Şili'nin Mapuş yerlilerinin dilinde bilginin ışığı anlamına gelen Devlet Basımevi Quimantunun rnleriydi. İki buuk yıl iinde, burada, beş milyon kitap basıldı : son yetmiş yılda Şili'de basılmış tm kitap sayısının iki misli. Bunun yanı sıra, Halk Birliği hkmetinden nceki dnemden devralınan bazı dergilerin ieriği değiştirildi ve yenileri yaratıldı. Vakvak Amca Nasıl Okunmalı (*) byle ok-ynl bir ortamda, kitlelerin kltrel zgrlğe doğru hızla ilerledikleri ve bu aıdan, ABD'nin nc Dnya'ya ihra ettiği olduka krlı kltrel metaların da eleştirilmesinin gerektiği bir srecin iinde ortaya ıkarıldı. Amacımız akademik bir araştırma yapmak değil, basit bir ihtiyaca cevap vermekti.


 

11 Eyll'n kudurmuş saldırganları iin duvarlarda resimler de neydi? Onlar sadece, kenti ve gemişi kirleten byk lekeler di. Faşist genlik birlikleri kullanılarak rengrenk, şakıyan duvarlar baştan başa silindi. Plaklar kırıldı, şarkıcılar ldrld, radyolar ve matbaa makineleri yok edildi, gazeteciler hapse atıldılar, katledildiler. Ulusal kurtuluş mcadelesini hatırlatacak her şey, ama her şey yok edilmeliydi.

Ancak btn bu abalar sokaklardan kltrel lekeleri silmeye yetmedi. En nemlisi bu lekeleri ilerinde taşıyan savaşıların, işilerin, kyllerin, memurların, ğrencilerin ve bazı yurtsever askerlerin yok edilmesi, yeni dzenin bu yaratıcılarının yok edilmesi ve bizzat bu byyen ve uğruna bizlerin yaratıcı glerimizi seferber ettiğimiz yeni dzenin yok edilmesiydi.

Şili halkı ve acil ihtiyalarımız iin tasarlanan ve mcadelemizin gbeğinde retilen bu kitap, bu kez Şili'nin ok uzağında Disney'in kendi diyarında, ITT'nin dikenli tellerle rlmş şebekesinin ardında yayımlanmakta.

Bay Disney, size rdeğinizi iade ediyoruz, tyleri yolunmuş ve kızarmış olarak. İine bakın. Duvardaki elyazımızı greceksiniz:

VAKVAK, DEFOL!

Dorfman ve Mattelart

Şubat 1975

srgnde

Giriş


 

 


 


 

David KUNZLE

Devlet başkanlarının adları değişiyor, Disney'inki ise hep tahtında. Miki Fare'nin doğumundan 48 ve yaratıcısının lmnden 10 yıl sonra Disney, belki de dnyada en ok bilinen Kuzey Amerikan adıdır. O, belki de burjuva kitle kltrnde yzyılın en nemli kişiliğidir. Bu kltrn zerinde yeşerdiği, szde evrensel, mekn ve eleştiri-st masumiyet gibi bazı mitleri dnyaya aşılamada herkesten fazla katkıda bulunmuştur Disney.
 

Artık nihayet, ABD'nin siyasal masumiyet maskesi dşrlp, gizlediği gerek belirli alanlarda halkın gz nne serilmeye başlandı. Ancak, Byk Amerikan kltrel masumiyet dş dnya apında hayal-gcn hl tutsaklığında bulundurmaktadır. Bu dşn Disney'e ilişkin blmnde ilk gediği, Richard Schickel'in The Disney Version: The Life, Times, Art and Commerce of Walt Disney (Disney Tarzı: Walt Disney'in Yaşamı, Dnemi, Sanatı ve Ticareti) (1968) adlı alışması amıştı. Taşlama' niteliğindeki bu zmleme de, Disney rnlerinin, hatta ilerinde en berbatlarının saf eğlence iin yaratıldıkları gerekesiyle toplumsal olarak zararsız oldukları yanılsamasına dşer.
 

 

Disney hain bir byc gibi grnmez. Ve onun glen maskesinln ardındaki kapitalist ideolojinin kızgın ehresini Miki Fa-to'nln kadife eldiveninin iindeki demir yumruğu ortaya ıkarmak, sihirbazın el abukluğunu teşhir etmek ancak Dorfman ve Mattelart sayesinde olmuştur. alışmalarının değeri, zel bir izgi-hikye grubunu ya da zel bir kltr girişiminin aydınlığa ıkarılmasından te, kapitalist ve emperyalist değerlerin bu kltrce nasıl desteklendiğinin ortaya konmasından kaynaklanmaktadır. izgiyle anlatımın basitliği yazarlara ok karmaşık bir olguyu basite gsterme olanağını sağlamıştır.


ABD'de bir
ok kltr eleştirmeni, sihirbazın kaypak konuşma tarzına kızdıkları ve sessiz aldatmacasından rktkleri halde,  neyi  sakladığını ve yalnızca nesneleri değil  insanları da ekip evirdiğini grememektedirler. O yalnız hayvan kılığındaki robotlara değil, insanlara da  biim vermektedir.  Ne yazık ki eleştirmenler ordusu son zamanlarda dikkatlerini yalnızca seks ve vahşet   filmlerinin,  korku  hikyelerinin ve anlamsız TV komedilerinin  duygusallığın     smrcleri oldukları   zerinde toplamışlardır. Eğer ABD aydınlarının byk bir kesimi Disney ile sessiz bir işbirliği iindeyse, bu yalnızca onun temel değerlerini paylaştıkları ve geniş bir kitlenin aynı kltrel ayrıcalıklardan  yararlandığını  grdkleri iindir. Ancak ortak  ideolojileri,  nc Dnya'nın gerek ihtiyaları ile Disney'in servet ve aylaklık dş arasındaki uyumsuzluk dikkate alınmadan, azgelişmiş lkelere  gtrldğnde  bu  işbirliği  yıkıcı, ldrc olur.
 

Disney ideolojisinin ilk ayrıntılı zmlemesinin ABD'ye ekonomik ve kltrel aıdan en bağımlı lkelerin birinden gelmiş olması rastlantısal değildir. Vakvak Amca Nasıl Okunmalı Şili'yi bu bağımlılıktan kurtarma mcadelesinin gbeğinde yaratılmıştır; ve o gnden bu yana yalnızca Latin Amerika'da on bir baskısı yapılarak nc Dnya'daki burjuva iletişimin yorumunda en gl ara durumuna gelmiştir.


1970 y
ılına dek Şili, btnyle ABD'nin ıkarlarının piyonu durumundaydı. Kişi başına dşen dış borları dnya sıralamasında ikinci yeri alıyordu. Ancak, Halk Birliği hkmeti dneminde (1970-1973) bile, bakırı ulusallaştırmanın kitle iletişimini ABD etkisinden arındırmaktan ok daha kolay olduğu grld. Şili'de en gzde TV yayın kanalının programlarının yarısı ABD' den gelmekteydi, (rneğin FBI, Grevimiz Tehlike, Disney Diyarı,  v.b.)  ve   1972 Haziran'ına  kadar sinemalarda  gsterilenfilmlerin yzde sekseni yine ABD kaynaklıydı (Şili'de doğru drst bir ulusal film sanayii yoktu). El Mercurio da dahil olmak zere lkedeki ana gazete ve dergi zincirinin sahibi, Miami'de yaşamakta olan, Pepsi-Cola'nın İkinci Başkanı ve Şili'nin en byk sanayi kuruluşlarını denetimi altında tutan Agustin Edvvards idi. Bunca yayın organının tutucu ıkarlara hizmet ettiği bu lkede, Halk Birliği hkmeti halka afiş, duvar resimleri ve yeni tr izgi-hikyeler gibi başka iletişim araları yoluyla ulaşmayı denedi (1).
 

Şili'nin her kşesinde boy gsteren dergi ve gazete bayileri (artık kendi lkelerinde bile unutulmuş olanlar da dahil olmak zere) Spermen, The Lone Ranger, Red Ryder, Gordon, v.b. ve tabii eşitli Disney dergileri gibi Amerikan ya da Amerikan tipi izgi-hikyelerin cicili bicili kapaklarıyla donanmıştı. Disney, pek az lkede, ocuk hikyeleri denen ama Şili'de olduğu kadar birok nc Dnya lkesinde yetişkinlerce de okunan dergileri de kapsayan bir pazarı burada olduğu gibi egemenliği altına alabilmiştir. Ancak, Halk Birliği hkmetinin himayesiyle Ouimantu yayınevi Disney'in bu egemenliğine karşı gl bir direniş geliştirebilmiştir.
 

Bu kltrel direnişin bir parası olarak Vakvak Amca Nasıl Okunmalı, yayımlandığı yıl olan 1971'in sonlarında en ok satan kitaplar arasında yer aldı ve onu izleyen teki Latin Amerika baskılarında da bu başarıyı sağladı. Yine o sıralarda pratik bir seenek olarak, Cabro Chico da (Dorfman ve Mattelart' in birlikte alıştıkları Kk Kovboy) eski Amerikancı kltr esintisinin yerine yeni değerler getimek zere zevkli bir izgi-hikye kitabı olarak hazırlanmıştı. Her iki atılım da burjuva yayınların uzun zamandır işgalinde bulunan bir pazarda rekabet etmek zorundaydı ve bu mcadele iin ticar ltlerini saptamışlardı. Başarıları kaınılmaz olarak burjuva basınının tepkisini de beraberinde getirdi. Şili'nin başı eken gerici gazetesi El Mercurio Anababaiara İkaz (2) başlığı altında bu iki alışmayı/ eğitim ve yayın organlarının denetimini ele geirmek, genliğin beynini yıkamak, onlara gizli, yasa-dışı ideolojileri aşılamak ve Disney'in karakterlerine karşı zihinlerini bulandırmak zere hkmetin giriştiği bir komplo olarak nitelendiriyordu. Makale en kaba biimiyle yabancı dşmanlığına kapılıp srekli olarak kk dışarda danışmanlardan sz ediyordu (yazarların isimleri Alman-Yahudi ve Belika kkenlidir).

Şili'nin burjuva basını Halk Birliği hkmetine duyulan gveni sarsmak amacıyla en aşağılık yalanlara, arpıtmalara ve korkutma kampanyalarına baş vurdu. Aslında kendilerinin zlem duydukları şeyleri yapmakla suladılar hkmeti: muhalefetin susturulması ve sansr.

evirdikleri trl dolaplara rağmen kitlelerin hkmete verdikleri desteğin giderek daha gl olarak kendini duyurmaya başladığını grnce de orduya silah zoruyla mdahale etmesi iin ağrıda bulundular.
 

11 Eyll 1973'de Şili Silahlı Kuvvetleri, ABD'nin de yardımıyla kıta tarihindeki en kanlı karşı-devrimi gerekleştirdi. Binlerce, yz binlerce işi ve hkmet taraftarı ldrld. Halk Bir-liği'nin yanında yer alan tm sanat ve edebiyat eserleri yok edildi. Duvar resimleri yıkıldı. Afişler, kitaplar ve izgi-hikyeler toplu halde yakıldı (3). Sol aydın avına ıkıldı. Yakalananlar hapse atıldı, işkence grd ve ldrld. Zulmedilenler arasında bu kitabın yazarları da vardı.
 

Şili'de Cunta'nın iln ettiği seferberlik, Disney izgi-hik-yesinde de aıka iln edilmişti. Son sayılardan birinde, Marx ve Hegel (belki de Engels kastediliyor) adlı iki cani akbaba tarafından simgelenen Allende hkmeti kaba gce dayanarak uzaklaştırılmakta: Hıh! Bu allahın belsı kuşlar silah gcnden başka şeyden anlamazlar zaten.
 

Doğal olarak Vakvak Amca Nasıl Okunmalı Şili'de yasaklanmış durumda. Kitabı bulundurmak bile insanın hayatını tehlikeye atması demek. Bylece, Şili'deki Cunta, lkeyi Marksist ve halkı sanat ve edebiyattan arındırmakla emperyalist efendilerinin kltr elilerini korumuş oluyor. Hangi kltr anlayışının kendi ıkarlarına en iyi hizmet ettiğini biliyorlar. Ve yine biliyorlar ki, Miki Fare'leri ve Vakvak Amca'ları onların iktidarda kalmalarına yardımcı olacaklardır, sosyalizmi zindanda tutacak ve kmş bir Şili'ye erdem ve masumiyeti geri getirecektir.
 

Vakvak Amca Nasıl Okunmalı fke, hiciv ve siyasai aıdan hın dolu bir kitaptır. Yazarların hıncı kişisel bir tutkudan kaynaklanmaktadır nk kendileri de şimdi karşı ıktıkları Disney ideolojisi ile aşılanmış, Disney dergi ve filmleriyle yetişmişlerdi. Ama bu kitap hın dolu bir tepkinin tesinde bir şeydir. ABD kltrnn yıkıcı bir biimde dış lkelere kabul ettirmeye alıştığı egemenlik dzeninin kendi lkesinde de ve Dsney iin alışanlar, yani onun ideolojisini retenler zerinde de hi kmsenmeyecek lde ezici etkileri vardır. Disney'in retildiği koşullar onun iin alışanlar kadar tketicilerinin de maruz kaldıkları smry kendi yaşamlarında ve alışma ilişkilerinde yeniden retmelerini sağlar. Dzenin srdrlmesine yardımcı olur yani.
 

Disney'i kapitalist dzen iindeki yerine doğru olarak oturtmak Disney'deki alışma koşullarının ayrıntılı bir araştırmasını gerektirir. Bylesine bir araştırma (ki zorunlu olarak Disney'in faaliyetlerini yrttğ giz duvarını aşardı) henz gerekleştiril-medi, ancak hikyelerin yaratıldığı koşullar ve onları yaratan insanlar, ve onların işleriyle ve Disney'le bağlantılarına ilişkin şimdiye dek toplanan bilgileri para para yerleştirmeye başlayabiliriz.
 

Disney, izgi-hikyelerini pek ciddiye almıyor, Hatta bunlardan sz etmekten elden geldiğince kaınmakta (4). En krlı girişimleri olan filmleri ve eğlence parklanyla fazlasıyla ilgilidir buna karşılık. izgi-hikyeler yeni bir filmin (şimdilerde Robin Hood) reklamını yapmaya yarayan bir <;yan faaliyetten ibarettirler. izgi-hikyelerin geliri tm yayınların gelirinin bir parası, tm yayınların geliri tm yan faaliyetlerin gelirinin bir parası, tm yan faaliyetlerin geliri ise toplam gelirin bir parasıdır. Ayrıca, eğitici ve başka tr ocuk kitapları pazarında Disney'in payı artmışsa da ABD izgi-hikye pastasından elde ettiği dilim ufalmıştır.
 

Ancak yabancı lkelerde Disney izgi-hikyeleri ticareti hl kkreyen bir fare niteliğini taşıyor. Dnyanın birok yerinde Disney filmleri ve televizyon programları bilinmeden Disney'in karakterleri yalnızca izgi-hikyelerden tanınır. Bir sinema bileti alamayacak kadar yoksul olanlar izgi-hikyelerf satın almasalar bile bir arkadaştan dn alarak edinebilirler. Ayrıca, rneğin ABD'de izgi-hikye kitaplarının satış sayıları izgi-hikye karakterlerinin kltrel etkilerini yeterince yansıtmazlar. 1948'den beri Miki Fare'nin ve 1955'den beri Vakvak Amca'nın komedi izgi filmleri yapılmadığına gre (televizyonda eskiler oynamaya devam etmektedir) son yirmi yılda oluşturulmuş hikyeleri yalnızca dergilerde bulabilirsiniz. Aynı şekilde eski nlleri halkın bilincinde yaşatan (ABD'de ve dışarıda) ve bu karakterlerin nlerini smrmek iin ticari faaliyetlerine konu yapan bu izgi-hikyelerdir.

 

Disney, Barış Gnllleri veya iyi niyet elileri gibi yerli dilleri ğrenmiştir - şimdilik 18 dili akıcı bir biimde konuşabilmektedir. Latin Amerika'da geerli olan iki ana dili, İspanyolca ve Portekizceyi de konuşabilmekte ancak dili teki dergilerden biraz farklı. En azından drt farklı İspanyolca basımı mevcut Disney hikyelerinin. Aradaki farklılıklar esas ieriği etkilemez ve bu farklılıkların nemini saptamak ciddi bir araştırmayı gerektirir. Ancak şurası gerektir ki, bu farklılıkların varlığı Disney imparatorluğunun bu kk kşesinde bazı yapısal gariplikleri yansıtır. nk teki rnlerinden ok Disney'in izgi-hikye-leri retiminin tm aşamalarında yabancı emeğe dayanır. Bylelikle yerli, kendi smrgeleşmesine katkıda bulunmaktadır.
 

Tm okuluslu şirketler gibi Disney de, lkenin byk basın kuruluşlarıyla, rneğin İtalya'da Mondadori ve İngiltere'de-International Press Corporation'la olduğu gibi, kenetlenmiş olan dış şubelerine ve yetkili temsilciliklerine retim ve rgtleme zerkliği tanıyarak faaliyetleri blmeyi krlı bulmuştur. rneğin Şili baskısı tm teki yabancı baskılar gibi, malzemesini ABD dışındaki bazı dış kaynaklardan sağlar. Aıkası, eşitli dış şubelerin kendi ithal ettikleri ya da rettikleri hikyeleri aralarında takas ederek birbirlerine, karşılıklı yardımda bulunmaları merkezin ıkarınadır. Yabancı lkedeki yayımcılar bazı hikyeleri doğrudan aktarmayı yerel aıdan uygun bulmasalar bile faaliyette bulundukları lkedeki belli bir beğeniye ve belli bir pazara uygun dşen hikye trn ve hikye karışımını seebilirler. Hikyeleri gzden geirip, (rencide edici veya ulusal duygulara ters dştğ (5) kabul edilen sahneleri ıkanlar), kaba taslak evirisini yapıp, yine az ok zgrce uyarlayıp yerel hava katarak yayımlarlar. Varyemez'in msrif rakibi Rockerduck, bir hipi olan Fethry ve Aptal Ajan 00 rdek gibi karakterler hemen hemen sadece yabancı baskılarda grlr, ana lkede bilinmezler. Yerli karakterlerin yaratılmasında İtalyanlar zellikle becerikli  olduklarını  kanıtlamışlardır.
 

Yabancı lkedeki yayıncıların dile getirilen tercihleri beğeni farklarını yansıtır Brezilya ve italya daha ok kan, cesaret ve fiziki vahşete yatkınlık gsterirler. Şili, (İskandinavya, Almanya ve Hollanda gibi) ncelikle daha kk bir yaş grubuna hitap eden grece sakin servenleri yeğlemektedir. Ancak Şili'de şimdi ordu, eğitimi ve kitle haberleşmesini denetimi altında tuttuğundan ve Brezilya'dan susturma teknikleri ithal ettiğinden daha vahşi olan Brezilya tr hikyelerin getirilmesi de beklenebilir.
 

Disney'in dış lkelerde nnn yaygın olmasına ve giderek daha da yaygınlaşmasına karşılık ana lkede satışları 50' lerde ulaştığı doruk noktasından bu yana teki izgi-hikye-lerden daha byk bir hızla dşmektedir.
 

Bu dşşn baş nedeni olarak televizyon gsterilebilir; dağıtım glkleri bir başka etmeni oluşturmaktadır; ve zellikle Disney'i etkileyen ama onun birok bakımdan pek aldırmıyor grndğ bir nc etmen de ABD'de genler kadar ergenlik ağındaki ocukların beğenilerini yeniden biimlendiren son yirmi yılın tm kltr değişimlerinde aranmalıdır. Bu değişime rağmen filmler ve eğlence parkları Disney'in dengesini başarıyla koruyorsa bu eski ieriğin zerini rten bir teknik sihirbazlık pelerini sayesindedir. Bylece bugn, 35 yıl ncesinin retim teknolojisine (renklendirme, baskı, vb.) bağlı kalan iz-gi-hikveler yeni eğlence aralarıyla rekabet edememektedir.
 

ABD'de. izgi-hikye ticaretini kşe gtren etmenler dnyanın daha az gelişmiş lkelerinde hi de aynı ağırlıkta değildirler. Merkezin smrge yreleri zerindeki stnlğnn bir ifadesi olan kltrel geri kalış alışılmış bir durumdur: gney ve orta-gney blgelerde daha ok satılmaktadır.
 

Yabancı pazarların ABD'den beslenmesi son yıllarda bazı glklerle karşılaşmıştır. Doğrudan Disney'in denetiminde olmayan ve şimdi ncelikle ikinci ve daha sonraki baskılara dayanan ve daha az kr getiren yerli pazar giderek tmden yok olmaya bırakılabilir. Yerli pazar geriledike, emperyalist kapitalizmin alışılmış mekanizmasıyla Disney dış pazarlara yklenecektir. Dış pazar genişledike, onu ABD'den beslenmeye bağlı tutmak (smrgelerin zerk retim eğilimi gstermeleri nedeniyle ve buna rağmen) yolunda artan bir baskı altına girer.

Dış pazar iin yerli pazarı hareketlendirme gereğine Disney tipik bir karşılık vermiştir: İşi ve rnn dizginlerini sıkıp, onların yerleşmiş ltlere katı bir biimde sadık kalmalarını sağlayarak. Eğer Disney doğrudan denetim sağlayabilecekse, bu  denetim mutlak olmalıdır.


Disney'in yazar ve ressam adaylar
ı Yayın Blm'nden ncelikle dış lkeler iin dzenlenmiş izgi-Hikye Kitapları Sanat Ynetmeliği alırlar. Disney'in Cizgi-Hikye Kitapları Sanat Ynetmeliği yeni karakterlerin ve meknların yaratılmasını isteyeceğine tam tersini yapar: bilinen karakterlerin kullanılmasında ve yukarıya doğru hareketliliğin (stat değişikliği-) olmamasında diretir. Yardımcı tipler hikyelerimizde hi bir zaman baş oyuncu olmamalıdırlar, onlar yalnızca birer fazlalıktırlar dşncesindedir. Bu kesin buyruk, gemişte nemsiz karakterlere baş oyuncu olma ve giderek kendi izgi-hikye kitaplarına sahip olma hakkını veren rdekkent oyuncularına byme olanağı ve esnekliği sağlayan durumu sona erdirmek iin tasarlanmıştır. Bu karakterlerin kurulu hiyerarşik yapı iersinde kıpırdayacak yerleri bile yoktur. Uyulması zorunlu olan nceden tasarlanmış belli davranış rnekleri ile sınırlandırılmışlardır. Hikye yazarlarına verilen bu otoriter talimat herhangi bir yaratıcı değişikliği aıka ezmek iin tasarlanmış gibi grnyor. Yazarlar hikyeleri herhangi bir yere mal etmekten de alıkonmuştur. nk rdekkent'in ABD'de değil, her yerde ve hi bir yerde olduğu da belirtilmiştir. En ufak bir yerel lehe belirtisi kadar en ufak bir coğrafi blge belirtisi de yok edilmelidir.
 

Disney'de yalnız cinsel ilişkiler değil sevgi de yasaklanmıştır (Miki ve Minnie ya da Vakvak ile Daisy arasındaki ilişki platoniktir ama aşkın platonik tr değildir bu). Yasalar ateşli silahları yasa -dışı sayar ama antika toplar ve tfekler ya da başka ateşli silahlar bazı koşullar altında tehdit iin gsterilirler ama hi kullanılmazlar. Hi bir kirli iş oyunu, toplumsal farklılık ya da siyasal dşnce bulunmamalıdır. Her şeyden nce ırk ve ırk kalıpları kaldırılmıştır: Yerliler asla zenciler, Malayalılar olarak betimlenmemen, belli bir ırka bağlı olarak ayırd edilmemeli ve hi bir durumda aptal, irkin, aşağı ve cani olarak tanıtılmamalıdır.
 

Bu kitaptaki incelemeden anlaşıldığı ve izgi-hikyeleri tanıyan herkese bilindiği gibi ne rdek, ne de Fare hikyelerinde bu kuralların (cinsellik yasağı dışında) hi birine uyulmamıştır. Hatta zaman zaman alaya alınmışlardır. rdekkent orman ve le ok yakın tipik Kaliforniya veya Orta-Batı kasabası olarak dşnlebilir (Vakvak hikyelerinin en usta yaratıcısı Carl Barks'ın  yaşadığı  Kaliforniya kasabası  Helmet gibi). 
izgi-hikyeler Amerikan grenek ve dil zellikleriyle doludur. Dedektif Miki grevdeyken silah taşır ve ok kez zerine ateş edilir. Ynetmelikte pek kt adam değil tanımına rağmen uygunsuz tutumda olan Varyemez Amca sık sık kirli iş oyunlarından suludur. Ayrıca hikyeler varlıklı ve beş parasız olanlar (Varyemez ve Vakvak), namuslu rdekler ve arsız hırsızlar arasındaki toplumsal farklılıklarla doludur. Siyasal dşnceler sık sık n plana ıkar ve yerliler genel olarak aptal, irkin, aşağı ve   cani  olarak  anlatılırlar.
 

Ynetmelik, stdyonun bir fantezisi, bir denetimin, hi bir zaman olmayan bir saflığın hayali gibidir. Halk izgi-hikyeler ve genel olarak Disney iin byle dşnmelidir. Ama izgi-hikyelerin kitlelere karşı başarısı ve teki izgi-hikyelere gre stnlğ parasal hırs, kirli iş oyunları ve yabancı halkların ktlenmesi gibi belli kapitalist sosyo-politik gerekliklere verilen neme dayanıyordu.
 

Dorfman ve Mattelart'ın kitabı Disney rnlerini ve bunların tm dnyadaki etkilerini inceliyor. Yazarların gzlemleri sonucu Disney karakterleri arasında saptadıkları ilişkinin Disney sanayiindeki alışma dzeninde de grlmesi ye hatta bu ilişkileri aıklıyor olması rastlantı olamaz.
 

Disney sanayiindeki dzen sanatının şirket dışında bir vn duyması ve n kazanmasını nleyici niteliktedir. Szleşme imzalandığı anda sanatının dşncesi Disney'in dşncesi olur. Disney her aıdan onun sahibi dolayısıyla da yaratıcısıdır. Szleşmede, aıka şyle denmektedir: ... izgi-hikye kitaplarımız iin hazırlanan btn sanat alışmaları kiralanmış alışmalar olarak kabul edilir ve bundan dolayı tm amalar iin yaratıcısı biz sayılırız (altını izen D.K.). Kapitalistin, işilerin emeğini nasıl gaspettiğinin bundan daha aık bir anlatımı olamaz.. Kk bir deme veya cret karşılığında onlardan hem krı hem de onuru alır.
 

Walt Disney bizzat kendisinin de itiraf ettiği gibi izgi izmeyi hi bir zaman ğrenememiş, hemen hemen 1926'dan sonra kğıda kalem srmemiş, hatta rnleri zerindeki imzasını bile kendisi atamayan bir insanken grafik sanatında Leonardo da Vinci'den sonra en nemli kişi (6) olma nn elde etmiştir. Dnya ocuk edebiyatını acımasızca yağmalayıp, arpıtan bu adam (Disney'e 1964'de takılan Başkanlık zgrlk Madal-yası'nın treninde sylendiği gibi) Amerikan folklorunun yara-tıcısı olarak selmlanıyor. Btn meslek yaşamı boyunca Disney srekli olarak sanatı ve yazarlarının hakkı olan takdiri bastırmış ya da yok etmiştir. Sendika kurallarına gre başlıklarda adlarının yazılması zorunlu tutulduğu zamanlarda da kendi adının tekileri bastıran bir biimde ne ıkarılmasına zen gstermiştir. Hatta başarılı bir canlandırıcısı Oskar kazandığında dl almak iin sahneye ıkan Disney olmuştur.
 

Dnya Disney'i alkışa tutarken, bu imparatorluğu adım adım oluşturanlar alışmalarından habersiz bırakılıyor: Teknik ve sanatsal yenilikleri -buutlu kameradan Miki'nin kişiliğine kadar varan alışkan, retken ve yaratıcı Ube Ivverks'i; stn ze-kGi Disney tarafından belirtilen, nasıl olduysa bizzat Disney'in kendi koyduğu, stdyoların zek belirtisi gsteren herkesten arındırılması kuralına rağmen tutunma başarısını gsteren Ward Kimball'ı kimse bilmiyor. Ve tabii Carl Barks'ı. Varyemez Amca ve daha bir sr nl Disney karakterlerinin, yzden fazla en iyi Disney hikyesinin ve sayfasına 11.5 dolar denen, hi biri kendi imzasını taşımayan, 3-5 milyon arasında bir satışı olan Disney sanat topluluğunun 7.000 sayfadan fazlasının yaratıcısı Cari Barks'ı. Ve patronları onu şaşırtıcı ticar başarısından zenle habersiz bırakmaya, kişisel nden alıkoymaya ve adını ğrenmeye alışan binlerce hayranından gizlemeye alıştılar.
 

Disney kendisini insanların tohum aşılayıcısı olarak gryordu. Altedilmez bir hikye derleyicisiydi. Emeği rgtlemeyi ve her şeyden ok dşnceleri pazarlamayı biliyordu. Kapitalist ekonomiye gre hem emek hem de dşnce onun malı durumundaydı. En basit izerinden en palazlanmış canlandırıcısına, Disney Diyarı'nın ps olarak alışan yoksul ğrenciden, beceri sahibi canlandırma teknisyenine kadar hepsi emeklerini byk şefe teslim ediyorlardı.
 

izgi-hikyelerdeki yerliler ve yeğenler gibi Disney'de alışan işiler de kendi hazinelerini bedensel ve zihinsel kaynaklarının yarattığı artık değeri milyoner Varyemez McDisney Amca'ya teslim etmek zorundaydılar. Yaşamının son yıllarında hastalıklı bir cimriliği yansıtan anılardan anlaşılıyor ki, Walt Amca kendini Miki'den ok giderek Barks'ın cimrisi Varyemez ile zdeşleştirmiştir.
 

Edebiyat da hazinelerini Disney'in kasasına akıtmaya zorunlu tutulmuştur. Yıllar nce Gilbert Seldes'in dediği gibi efsane

ve mitler madeninde Disney tecavzkr soyguncu idi. nl peri masalları onun olmuştur: Barrie'nin değil onun Peter Pan'ı; Collodi'nin değil onun Pinokyo'su. Yayım hakkı ortadan kalkmış olan eski yazarların eserleri btnyle onun vicdanına bağlıyken, yaşamakta olan yazarlar da Disney'in szleşmesi karşısında yasanın pek bir işe yaramadığını grrler. Disney'i takdir edenler bile filmini yaptığı malzemenin yazarlarını horlamaları karşısında şok geirmişlerdir. Ama hi değilse bir yazar Disney'in ruhsuz zalimliğini kamuoyu nnde aıka sergilemiştir (7). Tecavz gerek sanatsal gerek parasal ynden, hem psi: kolojik hem de maddidir. Yazarla yapılan szleşme onu ek ka-zandan, basım haklarından ve başarılı Disney filmlerinin yarattığı ticar kaynaktan yoksun kılar. Disney yayım haklarını tm amalar iin oğu kez nemsiz bir tutar karşılığında saklı tutar (8).
 

Buna karşılık sahip olduğu mlkleri savunmak iin kızının deyimiyle dzenli bir avukatlar topluluğu (9) tutmuştur. Bunların grevi, patenti Disney'de olan herhangi bir karakter, teknik ya da dşnceyi kullanan bir kimseyi veya kuruluşu izleyip cezalandırılmasını temin etmekti. Başkalarına ait onca şeye sahip ıkmış bu kişinin kendisinden yapılacak en ufak bir hırsızlığa bile tahamml yoktu.
 

Hukuk, Disney'i bu tr aşırmalara karşı başarıyla korumuştur, ancak son yıllarda daha da adi bir sula .uğraşmak durumundadır : kutsal karakterlerinin alınması. Disney karakterlerini, Disney filmlerini ve izgi-hikye kitaplarını aşağılayıcı ortamlarda kullanan Disney'e bağlı olmayan kişilerin sıkı bir biimde izlenmesidir bu. Disney'in tutuculuğunu alaya alan ve onun eşitli izgi karakterlerini cinsel ilişkiler iinde resimleyen (10) bir yeraltı afişinin basımcısı binlerce dolarlık zarar gerekesiyle mahkemeye verilmiştir. Ve yine Miki Fare'yi uyuşturucu madde alan bir pozda resimlemeye cesaret eden bir yeraltı izgi-hikye kitabının   izimcisi   de   aynı   nedenle   cezalandırılmıştır.
 

Film ortak bir sre, ve temelde bir ekip alışmasıdır. İyi canlandırılmış bir izgi-film (karton film) pek ok becerinin kaynaşmasını ngrr. Disney'in uzun sre halka sunduğu grnt, stdyonun byk, mutlu ve demokrat bir aile olduğu dş, "aslında dşk cretli izerlerin ve renklendiricilerin (daha ok kadın) en alt basamaklarda olduğu ve canlandırıcıların (tabii ki erkek) yardımcılarından beş misli fazla kazandıkları katı bir hiyerarşik yapıyı perdeleyen bir dumandan te bir şey değildir. I3ır keresinde baş canlandırıcılardan biri, asistanı adına bu byk cret farklılığına itiraz ettiği iin derhal işten atılmıştı.
 

İnsanlar Disney iin zerinde kesin denetim kurması gereken metalardı. İyi bir sanatı başka bir işyerinde alışmak zere stdyodan ayrılırsa, Disney onu kendisini soyan bir hırsız olarak değilse bile soymaya kastetmiş biri olarak dşnr ve asla bağışlamazdı. Otoriter baba imgesiydi Disney ve genliğin başkaldırısını cezalandırmakta son derece atikti. Ancak savaş sonrası yıllarda n, varlık, ve g kazandıka en masum işisi bile onu baba imgesi olarak değil bir zengin amca olarak grmeye başladı.
 

alışanların ona karşı birleşmeleri, meşru otoritesini kertme abasından başka bir şey değildi. Disney stdyosunun yeleri AFL-ClO'ya bağlı (Amerika'da işilerin yalnız siyasal bilinlenmelerini engellemek iin değil aynı zamanda ekonomik mcadelelerini bile dizginlemek zere kurulmuş, ynetiminde Mafia'nın parmağı olduğu ne srlen işi sendikaları konfederasyonu-.) bağlı bir sendikaya katılmak istediklerinde, onları kovup Komnist ya da komnist yanlısı olmakla suladı. Daha sonraları, McCarthy dneminde, nceden yanında alışmış birinin komnizm sucundan yargılanmasında FBI ve HUAC (Amerikan-lık-dışı Eylemler Komitesi) ile işbirliği yaptı.
 

1935'te Milletler Cemiyeti'nin (Cemiyet-i Akvam) Miki Fa-re'yi Uluslararası İyi Niyet Simgesi olarak tanımasından bu yana Disney siyas bir kişiliğe brnmş ve her zaman hkmet yardımına gvenebilmiştir. II. Dnya Savaşı, şirketin gelirinin yarısını sağlayan krlı Avrupa pazarının kapılarını kapayınca, ABD hkmeti Disney'in Latin Amerika'ya ynelmesine yardımcı oldu. Yine Washington sayesindedir ki, stdyoyu felce uğratma yolundaki grevin zlmesi hızlandırılmış ve Disney'e, tam iflasın eşiğinde olduğu bir anda savaş sresince temel dayanağı olan propaganda filmleri yapma grevi verilmiştir. Sonradan Latin Amerika İşleri Koordinatr olan Nelson Rockefeller, Disney'in bu yarımkreye bir iyi-niyet elisi olarak gidip Nazi propagandasına karşı savunmasız olan kalpleri ve zihinleri kazanmak iin bir film yapmasını sağladı. Merhaba Dostlar adlı bu film Disney iin byk reklam olmasının yanı sıra Latin Amerika iin bugn de geerli olan bir diplomatik ders olarak hizmet


 

grd. Eli Disney ve sanatılarını kıtayı dolaşırlarken gsteren gezi filmi, yer yer Brezilya, Ar|antin, Peru ve Şili'deki yaşamı ABD'nin grmek ve yerel halka gstermek istediği gibi tanıtan sahnelerle doluydu. Komik papağanlar, neşe dolu sambalar, lks plajlar ve akılsız obanlarla simgeleniyordu bu yaşam ve (ilkellerin bile ağdaş olabileceğini gstermek zere) kk bir Şili uağı tek bir turistin tebrik kartını yerine ulaştırabilmek iin And dağlarını aşma tehlikesini gğslyordu. Latin Amerika'nın bir dizi kartpostal grntsne indirgenmesi Silahşrler filminde yineleniyor ve dnyanın o ucunda geen izgi-hikyeleri  yayıyordu.

 

Ekonomik knt boyunca Miki Fare ve kk Domuzcuk gibi Disney'in beğenilen rnleri eleştiriciler tarafından byk glkler karşısında cesur iyimserliğin simgeleri olarak karşılandılar. Disney, rnlerinin belli bir siyas ierik taşıdığına srekli olarak karşı ıkar ve (masumiyetinin kanıtı olarak) kendisini sempatik bulanların siyas ideolojilerinin farklılığına dikkati ekerdi. Miki Cinlilerle Japonların zerinde aynı grşe sahip oldukları tek konudur derdi. Bay Mussolini, Kral George ve Başkan Roosvelt hepsi Miki Fare'ye bayılıyordu ve eğer Hit-ler aynı kanıda değilse (Nazi propagandası Disney'inki de dahil olmak zere btn fareleri pis yaratıklar olarak gsteriyordu) Hıh diye ierlerdi Walt ve şyle derdi: Miki bir gn Bay Adolf Hitler'i boğulmaktan ya da başka bir felketten kurtaracak. Bekleyin ve grn. İşte o zaman Bay Adolf Hitler nasıl da utanacak! (11). Oysa savaş gelip attığında Disney, Miki'yi Hitler'i kurtarmak yerine batırmak iin kullanıyordu. Miki silahlı kuvvetlerin maskotu durumuna geldi ve Avrupa'daki savaşın en nemli olayı Normandiya ıkartmasının şifre adı Miki Fare oldu.
 

Disney'in savaş sırasındaki sayısız propaganda filmleri arasında zerinde en fazla tartışılanı ve belki de en nemlisi Hava Kuvvetleri ile Zafer'di. Disney'jn kendi girişimiyle ekilen filmdeki ama Binbaşı Alexander Seversky'nin kalabalık yerleşim merkezlerini de ieren stratejik bombalamanın etkinliği (yani, verilen hasar/maliyet oranı) teorisini desteklemekti. Dresden ve Hiroşima sularımızı Disney'e yklemek haksızlık olur ama belirtmemiz gerekir ki daha o zaman bir film eleştiricisi Disney'in keyifli toplu katliam dşleri karşısında şok geirmişti (12). Bu filmin yapımcısının sonraları Vietnam'da byk apta stratejik ve korku verici bombalamaları neren Goldwater ve Reagan gi-bilere mali yardımda bulunması son derece doğaldır. Disney'in 1964'te (Başkanlık seimlerinde-) Goldwater'i desteklemesi varlıklı bir tutucunun davranışından farklıydı. Johnson tarafından Başkanlık zgrlk Madalyası verilirken Goldvvater rozeti takacak kadar ileri gitmişti. Ve 1959'daki başkanlık secim kampanyası sırasında işilerini Cumhuriyeti Parti'den olsunlar olmasınlar Nixon'un kampanya fonuna para vermeye zorlayacak kadar da kstahtı.
 

Disney değişen kltrel havaya ayak uydurmayı iyi biliyordu. Savaş sonrasının Miki'si doğruydu, tıpkı ABD gibi ve yine onun gibi dnyanın jandarması kesildi. Vakvak izgi-hikye alanında onun yerini alıyordu. Yeni bir ağa uygun, yeni bir mizahı temsil ediyordu Vakvak: 1930'larda Miki'nin olduğu gibi cesaret ve zek simgesi değil, servet ve ne erişme abaları srekli olarak başarısızlığa uğrayan bir kişi, yenilginin kahramanca rneğiydi. Byle bir karakter kapitalizm ağına, (yayın organlarının tanıttığına gre) şaşalı bir zenginliğin Varyemez Amca gibi şanslı ve acımasız bir rakibe sunulduğu oysa oyunu kaybeden şanssızların nnde fırsat ve bolluğun yem gibi sallandığı ağa uygundu.
 

Ama Vakvak ailesinin ykselmesi Miki'nin sihrini kaybettiği anlamına gelmez. Time dergisi Afrika'nın en karanlık kşesinde, Belika Kongo'sunda Mikimus diye ığrışan bir grup rkmş yerliyle karşılaştığını bildirdi. Bys etkisini kaybetmiş ve darda kalınca birka iğne iplik oynatmayla, dnyayı bys altında tutan, gc sonsuz, byk byc Walt Disney'in tanıdık ruhunu yardıma ağıran (13) bir yerli bycden kaıyorlardı. Time dergisi de yerlileri izgi-hikyelerdeki aşağılanmış grnmleriyle yansıtıyordu.
 

Bu arada, ana lkede Disney'in beyaz bys değişik bir izgi-hikye trnn kara bysyle tehdit ediliyordu. Dehşet hikyelerinin fazlalığı, bu hikyeleri cinsel ayıbın, sadizmin ve her tr fiziksel vahşetin arenası olarak gren ABD'de ve Avru-pa'daki tm ahlkıların, eğitimcilerin ve ocuk psikologlarının katı gzlemleri altına girmesine ve izgi-hikye kitapları sanayiinin byk bir blmnn itibar kaybetmesine yol atı (14).

Tabii Disney sadece ahlak aıdan hasarsız olarak değil, tam bir zafer iinde ıkmıştır bundan. Resm olarak zararsız izgi-hikye rneği iln edildi. Şimdi artık Bay Temiz, Bay Uygun, Bay Masum'du hem de hızla yozlaşan bir kltrn iinde.


 

Kaliforniya Eyaleti Halk Eğitimi Mfettişi Dr. Max Raffetry gibi en gerici resmi eğitimciler onun yzyılın en byk eğitimcisi olduğunu duyurdular (15). Bu arada Disney her zaman yaptığı gibi (niversitelerden aldığı onur nvanlarına karşın) eğitim, bilgelik, sanat gibi kavramları ve birilerine bir şeyler ğrettiği dşncesini yermeye devam etti.

Halk arasında Disney miti yalnız rnleri ile değil aynı zamanda kendi kaleme aldığı zgemişi ve kişisel anlatımlarıyla rlmştr. Disney, kişiliğini hi bir zaman işinden ayırmamıştı. Abartarak anlatmayı sevdiği yaşamına yn veren bazı olaylar, yazılan zgemiş hikyeleri ve rportajlar halkın Disney ve Disney Şirketi imajına katkıda bulunmuşlardır. Bu imaj bireylerin kendi imajlarıydı aslında ve stn bir Kuzey Amerikalı imajını oluşturuyordu. Seyircilerinin byk bir blm kendi yaşamlarını onun dşndğ gibi dşnrler. Onun masumiyeti onların masumiyetidir; onun gereği kabul etmeyişi onların kabul etmeyişleridir; onun saflığı istemesi onların saflığı istemeleridir. Bekleyişleri onunki ile aynıdır; onlar da onun gibi yaşama yoksul olarak atılmışlar ve varlıklı olmak iin ok alışmışlardır. Eğer o varlık sahibi oldu da onlar olamadıysa, eh, şans onlara glmemiştir.
 

Walter Elias Disney 1901'de Şikago'da doğdu. Drt yaşındayken, marangoz ve kk yapı mteahhidi olarak alışan babası yeterli kazan sağlayamadığı iin Missouri'de Marcelıne yakınında bir iftliğe taşındı. Sonraları Walt, bu iftlikteki yaşamını yceltip onu kt dnyadan bir kaış olarak, bir eşit cennet gibi anımsayacaktı nk babasının erkek ocukların belli bir yaşa geldiklerinde byk kentin kokuşmuş etkilerinden uzaklaştırılıp kırların sağlıklı havasına getirilmeleri gerektiği dşncesini paylaşıyordu (16). Ancak drt yıl başarısız iftilikten sonra Elias Disney toprağını sattı ve aile kente dnd bu kez Kansas City'ye. Okuldaki alışmalarına ek olarak sekiz yaşındaki Walt babası tarafından gazete dağıtıcısı olarak zor ve cretsiz bir işe koşuluyordu. Sabahları buukta kalkıp saatlerce karanlık, karlı sokaklarda yryordu. Bunların anısı btn yaşamı boyunca peşini bırakmadı. Babası onu sebepsiz yere kayışla dvmek alışkanlığı edinmişti. Walt onu eğlendirip, mutlu kılmak iin sesini soluğunu ıkarmazdı. Bu cmle ocukluğunun ezici gereğiyle yz yze gelmemek iin bir yetişkinin bilinli abasını getiriyor akla.


Wakt'ın anılarında kk kız kadeşi gibi annesi belirgin olarak yoktur.  byk erkek kardeşı ise evden kamışlardı ve Walt nl olduktan sonra anne ve babası da dahil olmak zere Roy dışında aileden kimseyle alış verişi olmadı. Kendisinden sekiz yaş byk olan kardeşi Roy iş hayatı boyunca mal menajeri ve baştan beri bir ana-baba simgesi, hatta onların yerini alan amca simgesiydi. Asıl anne babanın, zellikle de annenin izgi-hikyelerde olmayışının ve annelerin başlangıta veya olaylar sırasında ldğ veya vey anneler olarak grldğ (Bambi, Pamuk Prenses ve zellikle Dumbo) filmlerin Disney iin bir kişisel anlamı olsa gerek. Tema dnya halk edebiyatında srekli olarak grlr ama Disney'in ele alış biimi bize bunun tesinde 20. yzyıl burjuva kltr hakkında ok şey anlatabilir. Disney izgi-hikyelerine zg olarak anne, yalnızca teknik aıdan eksik değil, kavram olarak dahi yoktur. Disney'in anne-babasından korkmuş ve hoşnutsuz olmuş olması, ocukluğundan nefret etmesi olanaklı, ama bunları hi bir zaman itiraf etmemiş ve yetiştirilmesiyle bağlantılı acı toplumsal gereklerden alışmalarıyla kamayı denemiştir. ocuk olmaktan nefret eden bir kişinin filmlerinin ve eğlence parklarının ocuklar değil de ncelikle yetişkinler iin dzenlenmesinde ısrar edişi; Disney Diyar'na gelen her ocuk başına drt de yetişkinin dştğn gsteren istatistiklere sevinişi ve en iyi ocuk filmi iin aldığı dllerden yakınışı anlaşılabilir.
 

Dorfman ve Mattelart'ın gsterdikleri gibi Disney izgi-hi-kyelerinde ocuk, gerekten yetişkinin endişeleri iin bir maske, yetişkinin bir z imgesidir. oğu eleştirmen Disney'in ocukluk ruhunu ve sorunlarını ya da gerek ocuğu pek az hatta hi anlamadığı grşnde birleşirler.


Yeti
şkinle ocuk arasındaki biyolojik bağı cinselliği da dışarıda bırakmıştır Disney. Neyse ki eski filmlerinin ilkel mizah anlayışı temizlenmiştir artık. Hollyvvood'da aık saık fıkra anlatılamayacak tek insandı o. Mizah anlayışı eğer varsa (ki hakkında birok kişi kuşkularını belirtmişlerdir) belirgin bir biimde kendine dnk trdendir. Utanga cilveleşme Disney'de cinsellik yerine geiyordu. Bu filmlerinde apaık ortadadır ve izgi-hikyelerinde de gzlemlenebilir. Disney'in dnyası bir erkekler dnyasıdır. Hele nemli mevkilerde kadınlara kesinlikle yer verilmez. Disney, kızlar beni sıkarlardı, hl da sıkarlar diye rahata itiraf  etmektedir  (17).  Zaten kadınlarla  yakın  ilişkisipek ender olmuştur. Kızının yazdığı yaşam yksnde aile evresinde bile byle bir ilişkinin varlığı belirtilmez. Walt'ın karısına kur yapışını aıklayışı bile ticar bir nitelik taşır (18). Walt, Lillian Bounds'u herkesten az parayla alışmaya razı olduğu iin işe almış ve (kardeşi Roy evlenip taşınınca) yeni bir oda arkadaşı ve ahıya ihtiyacı olduğu iin onunla evlenmiştir.
 

Ve Disney cinsellik ve ocuk gereğinden katığı kadar doğadan da kaıyordu. Dnyanın en tanınmış doğa filmlerini yapan, alışmaları doğal kyl yaşamının saflığına dnşe duyduğu zlemi dile getiren bu kişi kent dışına gitmekten bile kaınırdı. Evinin bahesi demiryolu rayları ve kalaslarla doluydu (byk yan uğraşıydı bunlar). Doğayla yalnızca onu ehlileştirmek, denetim altına almak ve temizlemek zere ilgilenirdi. Disney Diyarı ve Walt Disney Dnyası onun, evresini tmden denetim altına alma zleminin anıtlarıdır ve yaşamının sonunda Kaliforniya'nın Mineral King'deki el değmemiş en gzel dağlarının byk bir blmn 35 milyon dolarlık yatırımla byk bir eğlence parkına dnştrmeyi tasarlıyordu. Hayvanların veya yabanlığın insana benzemeyen zel ynlerini dikkate almazdı, doğayla, yalnızca onu insanlaştırmak zere ilgiliydi.
 

Zeksının ve yaratıcılığının toprak anadan fışkırdığını (19) ne srmeyi severdi. Doğa zeksının, zeksı da servetinin kaynağıydı ve serveti tıpkı doğanın bir rn olan mısır gibi by-yordu. Peki bu altın mısır tarlasını bereketlendiren neydi? Dolarlar. Dolarlar derdi, Disney, Varyemez'e yaraşır bir biimde, dolarlar gbre gibidir, her şeyi-bytrler (20).


Disney'in amac
ı, Dorfman ve Mattelart'ın gzlemlediği gibi, gemişi şimdi, şimdiyi de gemiş kılmak, her ikisini de geleceğe yansıtmaktı. Bugnn olduğu gibi yarının da patentini ıkarmıştı. nk, basındaki dille yarını bugnden gerekleştirmiş ve geleceği şimdiden yaşamamızı sağlamıştır. Onun geleceği şimdi Orlanda, Florida'daki Walt Disney Dnyası'nda biimleniyor. Manhattan'ın iki katı byklğnde, zamanında el değmemiş olan bir blge zerinde kurulmuş bir eğlence parkn dır bu ve daha ilk yılında 10.7 milyon ziyareti ekmiştir (her yıl başkent Washington'u ziyaret edenlerin sayısı kadar). Kendi yasalarıyla eyalet iinde eyalettir Disney Dnyası. Dnya'da beşinci byklkteki denizaltı filosuyla vnr. Sekin burjuva mimarları, kent tasarımcıları, eleştirmenler ve toprak speklatrleri Walt Disney Dnyası'nın kentlerimizin sorunlarına getirilen bir zm, gelecekteki yaşamın bir ncs olarak selm-lamışlardır Şu anda yapılmakta olan EPCOT (Yarının Deneysel nc Yerleşim Merkezi) tanınmış bir eleştirmenin (21) sz-lorlyle işleyen bir merkez, kent tasarımında geniş, yaşayan, srekli olarak değişen bir laboratuvardır ve... Birok sorunu ortadan kaldırmaktadırkonut, okul, iş, siyaset ve daha birok. Disney parkları, gelecek dşlerini ve izgi-hikyelerin eğlencesini kapitalist gereğe bir adım daha yaklaştırdılar. (Dnyanın en mutlu yeri olan) Disney Diyarı'nda der Halkla İlişkiler Brosu, oğunlukla size olan dşmanlıklarını gsterecek 'yırtıcı' hayvanlarla ve yerli 'vahşilerle' karşılaşabilirsiniz... Serven lkesindeki siperlerden Kızılderililere ateş edebilirsiniz.

Bu arada, gerek dnyada vahşiler karşı-savaşlarını ver-mekteler.

 

(1) Bkz., Herbert Schiller ve Dallas Smythe, Şili: Kltrel Smrgeciliğe Son, Soclety, Mart 1972, s. 35 - 39, 61. Ayrıca bkz., David Kunzle, Yeni Şili Sanatı: Devrim Srecinde Duvar Resimleri, Afişler ve izgi - Hikye Kitapları, Siyasetin Hizmetindeki Sanat ve Mimari adlı kitapta, derleyen: Henry Mitton ve Linda Nochlin.

(2)

El Mercurio, (Santiago, Şili), 13 Ağustos 1971. Aşağıdaki blm kitabın Şili baskısının 80 - 81. sayfalarında yer alan yazının kısaltılmış şeklidir : Halk Birliği hkmetinin amalarından biri de gen: nesil arasında yeni bir anlayışın yaratılması olduğu grnyor. Bu amaca ulaşmak iin, tm Marksist toplumlarda olduğu gibi, yetkililer eğitime ve reklam alanına el atıyorlar ve kendi ıkarlarına uygun eşitli doğrular oluşturuyorlar.

Hkmete karşı sorumlu kişiler, bu amaca ulaşmak iin eğitimin de dzenlenmesi gereken yollardan biri olacağını savunuyorlar. ğretim yntemlerine, ders kitaplarına ve propaganda aracı olmak istemeyen geniş bir ğretmen kesiminin tutumuna karşı sert eleştirilerde bulunuyorlar.

Henz olgunluğa erişmemiş ve karşı karşıya kaldıkları gizli, yasa dışı ideolojilerin farkına varamayacak kadar kk olan okul ocuklarının zihniyetlerinin değiştirilmesine verilen nem bizleri şaşırtmıyor.

Ayrıca, gen zihinlere usulca yaklaşmanın başka yollarını da buldular: Marksist militanlar oldukları kanıtlanmış Şilili ve yabancı sadık edebiyat danışmanlarının ynetiminde, Devlet Yayınevi Quimantu'da dergi ve kitaplar yayınlıyorlar.


 

Belirtmemiz gerekir ki, genlerin dinlenme ve eğlence araları bile, dnya edebiyatının kutsal kişilerinin nn yıpratmayı ve aynı zamanda Halk Birlıği'nin propaganda uzmanlarının uydurduğu rnekleri- yaygınlaştırmayı amalayan bu gelişmenin dışında tutulmamıştır.

Belli bir sreden beri sahte toplumbilimcileri, dşnce smrgeciliğinin aracı olduklarını ve son derece yıkıcı olduklarını ne srdkleri, dnyanın her bir yerinde satılan bazı izgi - hikye kitaplarının aleyhinde anlamsızca bağrışıyorlar.

...Acemice yapılmış propagandayı ana - babalar benimsemeyeceğinden, ilerde Marksist yollara yneltilebilmeleri iin, zellikle ocukların beyinleri sistemli bir zenle adım adım yıkanıyor.

Genlik edebiyatı da, aynı zamanda ana - babaların da ideolojik ğretilerle beyinlerinin yıkanması iin smrlmektedir. Bu amala yetişkinlere ynelik zel ekler hazırlanmıştır. Devletin, yabancı kişilerin işbirliği ile bu tr girişimlere kefil olması tamamen Marksist uygulamayı yansıtmaktadır.

Bu yazının yayımlandığı El Mercurio gazetesinin CIA tarafından desteklendiği artık bilinmektedir: Yaklaşık olarak CIA'nm buna ynelik fonlarının yarısı (bir milyon dolar) muhalif basına, zellikle de nde gelen gnlk gazete El Mercurlo'ya aktarılıyordu. Time dergisi, 30 Eyll 1974, s. 29.

(3)            1973 Ağustos'u 2 oya karşı 32 oyla UNESCO Şili'de kitap yakma olayını protesto etme kararı aldı. Bu iki oy ABD ile Milliyeti in'e aittir.

(4)            Şirketin 1973 Yıllık Raporunda ne izgi - hikye kitaplarından ne de gazetelerde ıkan serilerden sz edilmektedir. Byk bir olasılıkla bunlar Yan Faaliyetler blmnn yzde 17'sini oluşturan Yayımlar alt - blmnde yer alıyorlar. Karakter Ticareti ve Mzik ve Plak gelirlerinin nemli bir yer tuttuğu (her biri yzde 27) bu blm, faaliyetlerini

.   drt yıl ncesine oranla yzde 228 artırarak, 385 milyon olan toplam birleşik gelirleri yzde 10 oranında artırmıştır.

Disney'in izgi - hikyelerine ilişkin, basından derlediğimiz şu veriler ilgin niteliktedir :

Disney izgi - hikyelerinin 50 lke ve 15 ayrı dilde toplam aylık baskısı 1962 yılında 50 milyona ulaştı. (Newsweek dergisi, 31 Aralık 1962, s. 48-51). Dil sayısı şimdi 18'e ıkmıştır: Arapa, ince, Danimarkaca, Fransızca, Hollandaca, İngilizce, Fince, Almanca, Ibranice, İtalyanca, Japonca, İsvee, Norvece, Portekizce, Sırp - Hırvata, İspanyolca, Si-yamca, Flamanca. (Time dergisi, 27 Aralık 1954, s. 42). 26 lkede tek bir hikye kitabının en az 30 milyon nshası satın alınıyordu. (5). Bu tr baskı değişiklikleri daha belirgin ve şaşırtıcı kltrel tercih farklılıklarını sergileyebilir. rneğin, bir ykde yer alan rdeklerin yoksullara armağanlar almaya alıştıkları gereki yoksulluk sahneleri İsvelileri rahatsız etmiştir. Yayıncılar bu tr sahneleri ıkartarak hikyeyi neredeyse anlaşılmaz hale getirmişlerdir.

Milliyeti in gibi tamamen değişik kltrel gelenekleri olan bir lke Disney hikyelerini hi bir zaman oldukları gibi kullanmaz ve sevilen karakterlerin hemen hemen tm zelliklerini değiştirir. Bylece Vak-vak Amca kk yeğenleri tarafından sz dinlenen ve takdir edilen, sorumluluk sahibi, rnek bir byk olur ıkar.


 

(6)             Davidl   Low,  Leonardo da. Disney, New Republic'de, 5 Ocak 1942, s.          16-18, Aynı dergide bir kez daha basılmıştır, 22 Kasım 1954.

(7)     Zikreden Schickel, a.g.e., s. 297.

(8)     Bkz., Bill Davidson, Grkemli Walt Disney, Saturday Evenlng Post, 7          Kasım 1964. s. 67-74.

(9)             Diane Daisy Miller. Walt Disney'in Hikyesi, New York, 1956, s. 139 ve           devamı.

 

(10)             Bkz.. David Kunzle. ABD'de Protesto Afişleri, tablo 116.

(11)             Zikreden Schickel, a.g.e., s. 132.

(12)             Schickel, a.g.e., s. 233.

(13)             Time dergisi, 27 Aralık 1954. s. 42.

(14)             Bkz., Frederic Wertham, Masumun Baştan ıkarılışı, 1954.

(15)             Schickel, a.g.e., s. 298.

(16)             Zikreden Schickel, a.g.e., s. 35.

(17)             Schickel, a.g.e., s. 48.

(18)             Kızının bu konudaki szleri yinelenmeye değer (Miller, a.g.e., s. 98) : Babam byk bir satış kabiliyeti olan gen bir kylyd. Bana kendisini byle betimledi... Kendine gvenen bir duygusaldı... fakat annemle evlenişini anlatırken duysanız, onun ıkar peşinde olduğunu sanırdınız.. Evlenme teklifi şyle olmuştu : nce hangisini almalıyız dersin, araba mı, yzk m?. Yzğ aldılar ve de ucuza nk alınmış olması mmknd. Look dergisine gre (15 Temmuz 1955, s. 29) Lillian Bounds'a o kadar az para derdi ki, bazen verdiği ek bozdurulmaya bile. değmezdi.

(19)             Time dergisi, 27 Aralık 1954, s. 42.

(20)             Newsweek dergisi, 31 Aralık 1962. s. 48 - 51.

(21)             Peter Blake, Architectural Forum iin yazdığı bir makalede, Haziran 1972. (Altını izen - D.K.)


 

DİSNEY DİYARINDA GENERAL OLABİLME YNETMELİĞİ