5

Eğer burjuvazi şimdi sermayeyi ve tketim yollarını denetim altında tutuyorsa bu birini smrdklerinden veya haksız yere servet topladıklarından değildir.

 

Disney, izgi-hikyeleri boyunca, kapitalist zenginliğin kendi aıkladığı koşullar altında meydana geldiğini belirtiyor. Kapitalistlere karşı yarışında stnlk sağlayan şey, fikirlerinden başka bir şey değildir.

Ve bu fikirler onları korumak iin ayaklanacaklardır.


 

Fikir Makinesi


 
Btn gn hi bir şey yapmadan oturabileceğin bir iş. Arada bir mzede bir şey olup olmadığına bakmak iin bir tur atıverirsin o kadar Vakvak. Şans izgilerimi   daima  ynetebildiğim iin zenginim

Varyemez Amca

Okur belki bu noktada, Disney dnyasının işsiz ve işisiz bir dnya olduğu grşmze ilk bakışta ters dştğ kanısı uyandıran Vakvak tipini ileri srecektir. Herkesin bildiği gibi bu tip, yaşamını iş aramakla ve taşımak zorunda olduğu kahredici ykten acı acı yakınmakla geiriyor. Neden iş arar Vakvak? Yaz tatiline para bulmak, televizyonunun son taksidini demek (anlaşılan bunu 1000 kez yapması gerek, nk her servende bir son taksit der) ya da (genellikle Disney veya Varyemez'e) bir hediye almak iin. Bu arada, Vakvak'ın kendi ihtiyalarına ilişkin hi bir sorunu yoktur.

 

Kira, elektrik (Faturası, yiyecek veya giyecek konusunda asla bir sorunla karşılaşmaz. Aksine, tek bir doları olmamasına karşın, srekli bir şeyler satın alır. rdekler sihirli bir bolluk iinde yzen bir dnyada yaşarlar, buna karşın kt adamların, bir fincan kahve iin bile metelikleri yoktur. Ama ikinci resimde, rdekler birdenbire yoktan bir roket var etmişlerdir, kt adamlarsa Varyemez'i soymak iin, ondan alacaklarından daha fazla para harcamışlardır.

 

Bu msrif ve lks toplumda geim yolları konusunda byk bir sorun yoktur. Mazide kalmış bir hastalık gibi, alık, fethedilmiştir. Genler Miki'ye acıktıklarını syledikleri zaman Miki şu cevabı verir: Alığın ne olduğundan siz ocukların haberi yok! Oturun da anlatayım. Hemen yeğenler onunla alay etmeye başlarlar. Ne kadar srer bu alık meselesi, bu samalık ne kadar srecek. Fakat endişelenecek bir şey yok, ocuklar. Miki'nin anlatmak istediği, alığın bugn dnyada milyonlarca kişiyi nasıl ldrdğ ve teki milyonlarda yarattığı, onarımı olanaksız akl zararlar değildir. Miki'nin alık sorunuyla ilgili anlattığı, Gufi ve kendisinin başından geen, tipik bir rdek-kent serveni. Aıka, Miki iin artık alık gibi sorunlar yoktur. İnsanlar mkemmel bir dnya dşyle yaşamaktadır.

 

Bu nedenle gerekte Vakvak'ın alışmaya ihtiyacı yoktur, bulabildiği paranın tmn gereksiz şeyler satın almaya harcaması da bunun kanıtıdır. Bylece, Varyemez Amca onu kandırıp, servetini ona vasiyet edeceğine sz verince, Vakvak'ın aklına ilk gelen şey şudur: Nihayet, istediğim kadar harcayabileceğim. Ve, hemen, son model bir araba, 8 yataklı bir yat, 15 kanallı ve uzaktan kumandalı renkli bir televizyon ısmarlar. Başka bir servende de, şu hediyeye para bulmak iin bir yerlerde geici bir iş bulmalıyım veya pahalı bir seyahate ıkmak ister ama btn param topu topu yarım dolarak der.

 

ihtiyalar gibi, iş de gereksizdir. İşler, (grdğmz gibi) tketiciye hizmet, koruma veya ulaşım sağlayan trdendir. Var-yemez'in bile işisi yoktur, personelinin listesini nne aldığı zaman onlara mstahdem der.

 

Tm istihdam, retimden ok tketime yol aar. alışmaya ihtiyacı olmadığı halde Vakvak srekli iş aramaktadır. Bu nedenle de yeğlediği işlerin, kolay, bedensel ve ussal hi bir gayret gerektirmemesi şaşırtıcı değildir. Onun iin iş, şansının yzne glmesini (veya bir harita parasını) beklerken bir vakitgeirme aracıdır. Kısacası ter dkmeden cret ister. Ustollk, işler bol olduğu iin, iş bulmak da kolaydır. Bu iş bayağı eğlenceliye benziyor Hamur işi ahısı aranıyor, iyi cret, bedava hamur işleri, kısa alışma saatleri. Tam bana gre!. Gerek dram, Vakvak işe girip onu kaybetmekten d patlamaya başladığı zaman ortaya ıkar. alışmanın Vakvak iin hi de zorunlu olmadığı gz nne alınırsa, bu sokakta kalma korkusunun izahı yoktur.

 

Vakvak da sakar ve dikkatsiz olduğu iin, her zaman tekmeyi yer kıına. Dnyada sryle iş var, ama anlaşılan Vakvak yapabileceği bir iş bulamıyor. Kovuldun, Vakvak. nc defadır hamur karıştırıcısının iinde uyuyakalıyorsun! Kovuldun Vakvak. Hep sama sapan işlerle uğraşıyorsun! Kovuldun, Vakvak. Berberliği kimden ğrendin sen? Koyun kırpıcısından mı? Bylece, Vakvak iin iş, işi kaybetmeme ve nereye gitse peşini bırakmayan felketlerden kurtulma saplantısı haline gelir. İşlerin bol olduğu bir dnyada, ehliyetsizliği yznden işsiz duruma dşer. Disney'de, tketimin retimden fazla oluşu gibi, iş sunumu da talepten fazla olduğu iin, iş bulmak byk bir sorun değildir. Vakvak'ın, Byk Hain Kurt Koca Haydut ve tekiler gibi, mzmin bir tembel olduğu gereği, işsizliklerinin nedeninin kendi istekleriyle ve yeteneksizlikleri yznden olduğunu kanıtlar. Vakvak, okurun gznde, işsizi temsil eder; kapitalizmin yapısal elişkileri yznden tarihteki gerek işsizi değil de, alışanın kişiliğinde yatan Disney tipi işsizi. İşsizliğin sosyo-ekonomik temeli, kişisel psikolojik aıklamalar uğruna bir kenara itilir ve herhangi bir toplumsal olgunun nedenleri ve sonularının kişinin davranışındaki anormalliklerden kaynaklandığı varsayılır. Ekonomik baskının tketim baskısına dnştğ an ve her yerde iş bulunduğu zaman, Vakvak'ın dnyası gerek zgrlğn; alışmama zgrlğnn hkm srdğ bir dnya olur.

 

Gnmzde sınai girişimciler, iş zgrlğ sloganını krklyorlar: herkes işgcn satmakta, istediğine satmakta ve işine gelmiyorsa işi bırakmakta zgrdr. Bu sahte iş zgrlğ (Disney'in fantezi dnyasında) artık bir efsane olmaktan ıkıp bir gerek haline gelir ve işsiz olma zgrlğ şekline dnşr.

 

Fakat Vakvak'ın tm iyi niyetine karşın, iş bulma şansı elinden kayıp gidiyor.  Daha işyerinden ieri adımını atmadan,

ılgınca bir hengamenin kurbanı oluyor. Bu sama kargaşalık bunalımları, genellikle kahramanımızın dinlenmesi ve dllen-dirilmesiyle sonulanır. Bununla birlikte kahramanımız genellikle hesap verme gnnn ilelerinden kaamaz. nk, ilahlar onu sonsuz ıstıraplarından kurtarmak istemezler. Bu da demek oluyor ki, dllendirilme ve cezalandırılma Vakvak'a bağlı değildir ve tm bu faaliyetin sonucu da nceden kestirilemez. Bylece okuyucunun dramatik gerilimi artırılıyor. Vakvak'ın abalarının kısırlığı ve pasifliği, birikmiş anıları dışında ondaki erdem eksikliğine işaret eder. Kaderinin efendisi olma ynndeki tm gayretleri srekli olarak başarısızlığa uğrar. Kader, Vakvak'ı sevilen bir oyuncağı haline getirirken, bir yandan felketler getiren bir yandan da sevinler Veren tek dinamik etmen haline gelir. Talih, iinde suyun durmadan alkalandığı dipsiz bir kova gibidir. Bu kovayı doldurmak Vakvak'ın grevidir. İyiliksever bir kişi gelip de kovanın dibini yerine koymadığı srece Vakvak başarısızlığa uğrayacak ve sonsuza dek eğilip doğrulup su dkmeye mahkm olacaktır.

Kentte yer alan bu tip işler, kent dışında, yabancı serven-lerdeki teki tr asabi servenlere benzer. Evlerinden ayrıldıkları anda rdekkentlilerin başlarına her tr kaza gelir: gemi batmaları, arpışmalar ve tehlikeli bir sr engeller ve şanssızlıklar. rdekkentlileri aradıkları hazineden ayıran, kaderin elindeki bu işkencedir. Emekleri boşa harcanıyormuş gibi grnr, nk sonu, bir şanssızlıklar zincirinden ibarettir. Zaten emekleri bunalımlara verilen bir karşılıktır. Kt talih nce yollarına tehlike ve ıstırap saar, sonunda da iyi talih onları altınla dllendirir. Ancak altını ele geirmek kolay değildir. nce serven biiminde soyut emek harcanmalıdır. Aynı mantıkla, ilk İspanyol serven romanlarına emekler (*) denirdi. Bu tr romanda, kahramanla servet arasındaki aracı, biriken şanssızlıklardır. Bu sre gerekte alışma değilse de alışmayı sembolize eder. Aktif bir şekilde yapıcı ve retici olmaktan ok, pasif bir şekilde tketilen bir tr zahmettir. Para soyut bir nesne olduğu gibi, Serven de bir tr soyut emektir. Servet, retim yerine serven yoluyla elde edilir. Bu da servetin kkenini gizlemek iin başka bir aratır -sanki daha fazlası gerekliymiş gibi- Fakat servenin temeli, ahlk sonularla ykldr. Kendi tarafından değil de kader tarafından ynetilen kahraman, bylelikle kaderin izdiği yola uymanın gerekliliğini ğrenir.

 

Yine bylece, kt talihin oyunlarını kabul ederek, kaderi borlandırıp sonunda ondan birka dolar koparır. Dnyanın şeytani işleyişi -tehdit eden sadizmi, ılgın ve tehlikeli iniş ıkışları, sıkıntıları, bozuklukları- inkr edilemez, nk her şey ilahi takdire bir karşılıktır. Her an kmeyle karşı karşıya olan bir dehşet evreni sz konusu olduğundan bu durumda hayatta kalmak iin bir teslimiyetilik felsefesi gereklidir. Bu evrende insanoğlu hi bir şeyi hak etmemektedir ve eline bir şey gemesi, acizliğine ve iktidarsızlığını kabullenmesine bağlıdır.

Tm maskelere karşın, Vakvak ağdaş işinin gerek temsilcisi olarak gsterilir. Fakat ağdaş işi iin gerekli olan cret Vakvak iin gereksizdir. Gerek hayattaki işinin umutsuzca aradığı şeyi Vakvak hi bir sorunla karşılaşmadan bulur. İşi, yaşamın madd koşulları ve uğradığı smrlerin ıstırabını e: kerken, Vakvak yalnızca, alışma hayalinin pasif ve soyut ağırlığını taşır.

(")   rneğin Cervantes,  Trabajos de Persilles y Segismunda.


 

Vakvak, bir styapı dnyasında yaşar ve altyapı onun gelişim aşamaları bu st yapıya tam bir benzerlik gsterirler. Gerek hayatın somut temelinde yaşıyor izlenimini verir, ama havada yzen bir taklitiden başka bir şey değildir. Serven, bataklıklar dnyasında, kendilerini yukarı doğru emen bir bulut olduğuna inanılan bir iş gibidir. Kritik bir gn olan maaş gn gelince, byk bir esrar perdesi ortaya ıkar. Gerek dnyanın işileri kandırılmışlar ve rettiklerinin yalnız ufak bir parasını temsil eden parayı evlerine gtrmektedirler; geri kalanına patron el koyar. te taraftan Vakvak'a, işe yaramazlığı gsterildikten sonra bile fazla cret denir. Disney'de, servete katkısı olmayan işinin pay talep etmeye hakkı yoktur. Bu asalağa verilecek herhangi bir şey fazladan ltuftur, minnettar kalıp başka da bir şey istememelidir. Yalnız ilahi takdir hayatta kalma lt-funu, onu hak etmemiş birine verebilir. Eğer her şey ilahi takdire bırakılıp alışma koşullarını yneten ltler yoksa, kişi nasıl grev yapabilir, cretinin artırılmasını nasıl isteyebilir?

 

Vakvak tm işilerin sahte bir temsilcisidir. Dolayısıyla madd dnyanın yapımına katkıları, Vakvak kadar az olduğu iin işilerin de onun kadar itaatkr olmaları gereklidir. rdekkent bir dş değil Marx'ın szn ettiği fantasmagoria'dır. (*) Vakvak'ın alışması patronların emek efsanesindeki elişkilerini perdelemek ve işgcnn kendi değeri ile, yarattığı değer arasındaki farkı (yani artık-değeri) gizlemek zere ayarlanmıştır. retime ynelik emek diye bir şey yoktur. Istırap ve dln hayal, fan-tasmagorik işleyişinde, Vakvak tahakkm edileni (anlaşılamayan) temsil eder, aynı zamanda da elişkili bir şekilde, tahakkm eden (şaşırtan) yaşamı srdrr.

 

Disney ağdaş toplumsal atışmaları serven şekline sokup fantezileştirir. Ancak, bu ıstırapları masumca aıklarken bile, her şeyin daha iyi bir gelecek iin olduğunu ima edip acıları dengelemiş olur. Her şey dllendirilecek ve insanoğlunun durumunu ilerleterek dinlenme ve boş zaman cennetini geliştirecektir. ocukluğun dşler lkesini Disney yle planlıyor ki, gerek yaşamın ğelerini ve ağdaş insanın ıstıraplarını kendine mal etmiş oluyor ama bu arada da bunları reddedebilme, elişkilerini aığa vurabilme ve yenebilme gcn insanların ellerinden almış oluyor.

()   Gerekle  hi bir ilgisi olmayan, gz boyayan, olağanst,  hayal anlamında (.n.).


 

rdekkent'te masumane ıstırap şeklini alan alışma, her zaman onun karşıtı olan dinlenme amacı aısından tanımlanıyor. Tipik bir rnek: kahramanların iine gmldkleri can sıkıntısı ve sessizlik durumunu vurgulayarak başlayan bir servende yeğenler esniyorlar: Can sıkıntısından leceğiz... televizyon bile sıkıyor artık.

 

Bu durum olağan karşılanır, zıplayan bir top kadar basit bir şey, nasıl oluyor da arkadaşlarımızı Aztek lkesi'nde hazine aramaya gtryor? Kişinin parası zerine uzanarak, saatin yumuşak tik-taklarını dinlemesi kadar dinlendirici bir şey var mı? İnsan kendini yle emniyette hissediyor ki. Basit bir aile toplantısının byle sonulanacağı kimin aklına gelirdi? diye soruyor kendine Vakvak, her şeyin bir sabah, gayet masumane başladığı bir servenden sonra. Genellikle ok sakin bir kasaba olan rdekkent'te şafak vaktidir. Her zaman yatakta, divanda, bahede veya bir hamakta dinlenilir. Miki, Sihirli Ormanda Yedi Ccelerin konuğu olarak, fazlasıyla hak ettiği bir tatil geiriyor. Bu cmlelerin tekrarı ve dinlendirici havası, rdekkent'deki yaşamın zelliğini belirtiyor. Kahramanımızın yaşantısı, srdrdğ yaşamın zelliklerinden biri (rneğin zıplayan bir top) tarafından kesiliyor ve dinlenme olan, alışılmış gnlk yaşantısını bırakıp serven, ıstırap ve altına srkleniyor. Okurlar, izgi hikyeyi okurken, zaten dinlenmekte oldukları iin, kendilerini kahramanımızla zdeşleştirmeye itiyorlar ve yarışın sınırlı  heyecanı  iinde bu tuzağa kolayca yakalanıyorlar.

 

Serven genellikle, bu denli soyut emekten sonra hak edilen bir dinlenme iin bir tatil dlyle sona erer. Aslında ilk ve son resimlerde, dengeli glerin simetrisi ve hareketsizliği kolaylıkla fark edilebilir. Servenden nce ve sonra okuyucuyu rahat ettirmek iin resim yoluyla rnesans klasisizmi kullanılır. te taraftan, serven sresinceyse, karakterler srekli hareket halindedirler. Kural olarak acele iinde sağa sola koşuşturarak, okuyucunun gzn, kahramanın havada uuşan bacaklarını takibe zorunlu kılarlar. Sknet sağlanıp ember tamamlanana dek. ileri uzatılan parmaklar yn gsterir. Oh! Servenimiz tropiklerde bir tatille sona eriyor Varyemez iin alıştıktan sonra, Vakvak, amcası tarafından Atlantic City'de gerek bir tatille dllendiriliyor. Ha! Ha! Uzun zamandır yazı Acapulco'da geirmeyi dşlyordum. Kaza sigortam sayesinde, bu harikulade yere nihayet gidebileceğim. Bu serven ıstırap ekmenin iyi talih getireceğini kanıtlar bize: Yaşasın! Yaşasın! Bacağımı kırdım. Amcasının mal ve mlkn bir aylığına dn alınca Vakvak, nce, artık alışmayacağım. Tm dertlerimi unutup kendimi dinlenmeye vereceğim diye bir karara varır. Neydi o dertler? Bu hayat pahalılığında ayın sonunu getirmenin ne denli g olduğunu tahmin edemezsiniz. Tam bir kbustur! Byk sorun nedir? İnsanın ertesi gn TV taksidini demesi gerektiğini ve buna karşılık tek kuruşu olmadığını bildiğinden doğru drst uyuyamaması tabii ki.

 

alışma ve aylaklık arasındaki aık karşıtlık, ikincisi lehine ne srlen bir bahaneden başka bir şey değildir. Aylaklık, alışma lkesini ele geirip kendi kurallarını kabul ettirir.

 

En aşırı rneği alalım: Byk Hain Kurt ve bitmez tkenmez kk domuzcuğun avı. Onları yemek ister gibi gzkyor. Ancak gerek gd alık değildir; asıl ihtiyacı, hayatını alışmayı taklit eden bazı uğraşlarla ssleme isteğidir. Domuzcukları kovala, bir numarayla kamalarına gz yum ki tekrar dnsnler vb... Tketerek tketim servenini tketen tketici toplum gibi. Nesneyi yok etmek iin onu yakala ki, yerine aynı nesne başka bir kılıkta gesin. Bu durum bir başka hikyede şyle zetleniyor. Akıllı Domuz, Byk Hain Kurt'u onları bırakması iin ikna ediyor. Bizi eline geirdiğine gre, şimdi neyle eğleneceksin? Boş boş oturup vaktinden nce yaşlanmaktan başka işin kalmadı. Onları yerse, karakter olarak ona verilen tanımı aşmış olur ki bunun gerisinde de yok olmak yatmaktadır. Doğasının değişmez ğeleri tehdit edildiği zaman, bu karakter, kendi kendini ıslah edici nitelik alır. Domuz kıtlığının veya kovalanacak başka bir şeyin ortaya ıkmasını ne ister ne de bunu yapabilir. alışma tarzına uygun olarak da boş zamanla beslendiği iin boyun eğer: Bu dediğin doğru ve kovalama hepsinden daha zevkli. Akıllı Domuz, Byk Hain Kurt'u Madison Avenue (*) tipi ikna kabiliyetiyle kandırmıştır: ALIŞMAYI SRDREBİLMEK İİN SATIN AL; GELECEĞİNİ GVENLİK ALTINA ALMAK İİN SATIN AL; YARIN BAŞKASINI İŞSİZ BIRAKMAMAK İİN SATIN AL; BU KİŞİ SEN OLABİLİRSİN (**) kurgusal   başlamanoktası, daha sonra yapaylaşan ve unutulan ihtiyatır. Kurt iin domuzcuklar antada kekliktir. retimi (gereksiz olanı) srdrmek iin istek tahrik edilmelidir.

(*)   Madison Avenue New York'ta belli başlı reklam ajanslarının bulunduğu

caddedir (.n.). (")   Vance Packard, The Hidden Pessuaders, New York, 1957.

General Motors'un buna ynelik bir eşitlemesi iin şu ilnına bakın :

 

Gerekliliği bu biimde ifade edilen alışma, tarihe tekrarlanan anormallik olarak geer. alışmaya ender ve garip bir olay gzyle bakılır ve bylece gerek anlamını yitirir.

 

retim sreci iinde, her zaman tanımlama iin seilen aşama, emek bağlarını gevşetecek olanıdır. Gnlk alışma, sınırsız bir fantezi, bir kaza ve bir karışıklığa dnştrlr. Bugnk cebri karakterine rağmen emek insanları sefaletten uzaklaştıran bir nitelik alır ve gnlk ezici, sıkıcı grnmn yitirir. Vakvak, Gufi Miki ve sincaplar iin, garip ve ender olanlar alışılagelmiş şeylerdir. rneğin bir hikyede berber olarak alışan Vakvak işinde birden bir sanatı-bilim adamı olur. Epicromal aponevrosis'e 17 santim splenius capitis'e 23 santim, proboscis noktasına 17 santim. Alışılagelmiş zel olarak icadedilmis aletlerle harikalar yaratan bir olay haline getirilir..

OTOMOBİLLER, İŞ SAHALARI VE İLERLEME

Ekonomik ilerleme bir tekerlek gibidir. Hızı azalınca titremeye  başlar,   btnyle  durunca  da  alalır ve puf.

Ekonomiyi hareket halinde tutmak iin istediklerini ve ihtiya duyduklarını satın almakta tereddt etmemelidir Amerikalılar. Talep retim demektir: daha fazla retim ise daha fazla iş sahası, gl iş hayatı ve kasabalarımız, kentlerimiz, devlet ve ulusumuz iin daha fazla kazan demektir. Refah artar ve bundan herkes krlı ıkar.

Otomobil. Amerikan ekonomisinin temelidir. Mill gelirin altıda birini oluşturur; on milyon kişiye her altı kişiden birine iş sahası sağlar ve elik işletmelerinden kşe başlarındaki servis istasyonlarına kadar 800.000 işyeri otomobil retimine  dayanır.

İşte şimdi, yeni bir otomobil almanın tam zamanıdır, kullanılmış araba fiyatları bylesine yksekken. 1975 model otomobillerimiz daha az masraflıdır ve daha az bakım gerektirmektedir. Yeni bir otomobil almak bundan iyi bir alış veriş olamaz-- ve satın almak ilerlemenin tekerleklerini dndren de bu zaten.

R.C. Gerstenberg GENERAL MOTORS CORPORATION Genel Mdr :

General Motors

Bugn Chevrolet. Pontiac. Oldsmobil. Buick ya da Cadil-lac satıcılarına uğrayınız.


 

  


 

Bu alışma kavramı, gnlk yaşamı ve bu yaşam iinde ayakta kalabilmek iin gerekli olan sıkı alışmayı değişmez br gsteri haline sokmak iin kullanılan bir stratejidir. Disney karakterleri rdekkent'in olağan zaman ve uzay sınırları dışında kalan hayal servenler yaşadıkları gibi, ikide bir normal evrelerini terk etmeleri veya en masum işlerde en sama olayları yaşamaları gibi ocukların da yaşantılarının somut gereklerin stne ıkmaları ve bu derginin sihir ve serven lerine teslim olmaları ima edilir. ocuğun dnyasının, gnlk yaşamla sihirli yaşam olarak ikiye blnmesi bu izgi-hikyelerde başlar. Ve bu hikyeler ocuklara, etkilenmeye en yatkın oldukları yaştan itibaren alışmayı aylaklıktan, yavan gnlk gerekleri dşlerinden kopuk olarak algılamalarını ğretmede ilk adımdır. Demek ki ocukların gnlk dnyası, hayal yanı olmayan gnlk işlerle doludur, oysa izgi-hikye dnyası fantezilerle dolu bir aylaklık dnyasıdır. ocuklar bylece madde ve ruh arasında blnerek evrelerindeki gerek dnyaya sırt evirmeye teşvik edilirler. ocuklar doğaları itibariyle en yakın evrelerini reddetme eğiliminde oldukları bilindiği halde bu tr izgi-hikyelerin, ocukların taşkın hayal glerini beslediği iin savunulmaları, aslında ocukların kafalarına ağdaş toplumun yarattığı kaış zlemlerini sokmaktan başka bir şey değildir. Kendi bunaltıcı, ıkmaz dnyasında o denli hapsolmuş bir toplum ki, durmadan ahlksızca masum topyalar dşlemeye zorlanıyor. Yetişkinin kaış dşleri, ocuğu, bir btn halindeki ocukluk yaşantısını terk etmeye zorluyor. Daha sonra yetişkinler ocukluğun bu doğal dş zelliğini kendi gndelik alışma rkntlerini ve yabancılaşmalarını azaltmak iin kullanacaklardır.

Bu her şeyi istediğin gibi grme dnyası, kapitalist toplumda geliştiği biimiyle, eğlence kavramı zerine kuruludur. Fantastik, ok renkli, ok hareketli ve ok boyutlu servenler haline dnşen Vakvak'ın aylak yaşayışı, kitle kltrnn ruh gıdasıyla rahatlayıveren 20. yzyıl tketicisinin can sıkıcı yaşayış şekliyle zdeştir. Miki bylerle ve servenlerle eğlenir. Okur ise Miki'nin eğlenmesiyle...

Disney dnyası, hi bir değişikliğe uğramadan onarılabilir, hatta toptan yok olabilir ama değişmez. ocuk hikyelerinin gerisinde insanoğlunun iinde bulunduğu toplumsal korku ve elişkiden  yalnızca eğlence yoluyla kurtulabileceği ilkesi    zerine

kurulu olan ağdaş kitle kltr yatmaktadır. Burjuva/l, top lumsal sorunları teknolojik sorunların nemsiz uzantıları olarak grdğ iin insanların yabancılaşmaları sorununu da kitle kltr sanayiini geliştirmekle zeceğine inanıyor. Bu kltrel teknoloji, kitle haberleşmesi ve rnlerinden, piyangoya hatta bir seyahat turuna kadar uzanır.

 

Kapitalist kitle kltrnn algıladığı biimiyle eğlence, her şeyi uzlaştırmaya alışır: alışmayla aylaklığı ruhla maddeyi toplumsalla toplum dışını kentle kırı ve tabii aradaki ilişkiler sonucu ortaya ıkan elişkileri de rtbas etmeye alışır. Bu arada gerek dnyanın tm ekişmeleri, burjuva toplumunun gerilim merkezleri, eğlence dnyası tarafından yutulması ve ona katılması amacıyla hayal gcnde arıtılır.

 

Disney iin sadece bir yalancı olduğunu sylemek yeterli değildir. Yalanlarını sergilemek son derece kolaydır. Tm kitle haberleşmesinde olduğu gibi Disney'de de en karmaşık olanı, beyin yıkama işlemini ortaya ıkarmaktır ve tabii ki yapılması gereken de budur. Disney'in toplumsal sınıfı, dnyayı sadece kendi   ihtiyalarını   karşılayacak şekilde yoğurmuştur.  Burjuvahayal gc bu gereği grmemezlikten gelmez; aksine onu kapıp, masumiyet cilası srerek tketiciye geri verir. Bunu, kendi basit deneyinin sihirli ve harikulade bir rneği olarak yorumladığı andan itibaren de okur, kendi elişkilerini, aklanmış bir şekilde tketir. Bu da, onun bu ekişmeleri bir ocuk masumiyeti ve acizliği iinde yaşamasını ve grmesini sağlar. Bugnn sorunlarını zmlemeden, hatta hi anlamadan geleceğe girer.

 

Burjuvazi hayali cennetleri somutlamaya değil soyutlamak yoluyla ihtiya ve sorunlara katılmaya davet eder. Buradan kişilerin geleceğe ilişkin dşlerinin nlenmesi gerektiği anlamı ıkarılmasın. Aksine insanların daha iyi bir gelecek elde etme ihtiyaları, kuşkusuz zgrlk savaşındaki ana drtdr. Fakat Disney bu drty kendine uydurmuş ve gerekten koparılmış simgelerle sulandırmıştır. Bu Koka-Kola neslinin eğlence dnyasıdır: vızıltı ve kabarcıklardan başka hi bir şeyi yok...

 

elişkileri uzlaştırarak ortadan kaldırma anlayışı,    Disney izgi-hikyelerinde doruğuna ulaşır. Ve bunun en byk rneğini zellikle bir karakterde grrz: Gladstone Gander'de. (Talihli Gladston). Kumsaldaki en gzel deniz kabuğunu bulmaya karar verdiğim zaman, aramama bile gerek kalmaz. Şansım o kadar aıktır ki Etrafta dolaşır durur ama hi bir zaman tuzağa dşmez. Her zaman olduğu gibi şanslıdır. Gladstone istediği her şeyi -maddi olduğu srece- alışmadan, sıkıntı ekmeden, ve demek ki, hak etmeden elde eder. Her yarışmayı (yarışmalar rdekkent'deki tm faaliyetin dinamosudur) nceden, sihirli bir dinlenme halinde kazanır. Serven ve sıkıntı değirmeninde ğtlmeyen tek tip odur. Başına asla kt bir şey gelmez. Vak-vak bunun tersine hi olmazsa alışıyor gibi grndğ    iin gerek hem de dle layık gzkr. Talihli Gladston tm tutucu ahlk ilkeleriyle alay eder. Zaman ve uzay onun lehine işbirliği halindedir şans onu şımartır. Zenginlik ona saf bir doğa gc gibi akar. zgrlğ ihtiya dşleriyle gizlememiştir. O, acı ekmeyen bir Vakvak'tır. Kişi onun bulunduğu yere gelmek isteyebilir fakat izleyemez, nk onu izleyecek yol yoktur. Okur Glads-ton'u hem reddeder hem de onun tarafından bylenir ve (Vak-vak'da olduğu gibi) aylaklık hakkını sağlayan alışmanın gerekliliğine saygı duymayı ve alışmaktan kaınan ama her şeye sahip olup yine de minnettar bile olmayan bir "hipi"yi hakir grmeyi ğrenir.


 

Peki ama Disney'in tanrıları deha, zek ve parlak fikirle karşılaşınca ne oluyor? İyi şans iyi bir beyinden daha fazla İşe yarar der Gladston Mucid'in fark etmediği bir banknotu alırken. Sadece bir rastlantı. Ben hl inanıyorum ki, zek şanstan daha nemlidir diye yanıtlar Mucid. Yorucu bir ekişme sonucunda zek tarafı biraz avantajlı olarak, berabere kalırlar.

 

Bu tkenmeyen şansa sahip olmayan tm karakterler bunu sabır,  ıstırap veya zekyla elde etmeye alışırlar. Daha nce kklerin başarıya ulaşmaya hazır nasıl birer zek modeli olduklarını grmştk. Zekları geniş ve isyanı hemen fark edici ve bastırıcıdır. Ast olmalarına rağmen kandırma ve yetişkin yerine geme oyunu oynayan erdemli yavrukurtlardır. Ve bu yavrukurt byyp de ona hkmeden kimse kalmayınca altın ara-yıcılığına katılmayan ve kendi iin altın bulmayı istemeyen Miki Fare olup ıkar. Miki başkalarının sorunlarına yardımcı olan ve başkalarının dl almasına yardım eden tek karakterdir. Arada bir birka dolar kaldırıyorsa da, eh, etrafta bu kadar ok para varken kimse onu sulayamaz. Miki'de zek bir esrarı zmeye ve isteyerek alan kt adamların bozduğu dnyaya saflığı geri getirmeye hizmet eder. Gerek yaşamdaki ocuk da aklı ve vcuduyla ayrı ayrı keşfedeceği garip bir dnyayla karşı karşıyadır. Miki'nin dnyaya yaklaşım tarzı, başkalarının yarattığı bilmeceleri zen ve anahtarlarını bulan dedektifinkine benzer.   Ve sonu her zaman aynıdır: dnyadaki huzursuzluk ahlk bozukluklardan doğar. Haydutlar hapsedilip huzur sağlanınca mutluluk (ve tatil) yeniden hkm srmeye boşlar. Miki gayri resmi bir uzlaştırmacıdır ve kendi erdeminin farkında olma dışında hibir dl almaz. Bencillik ve rekabet lkesinin tesinde, o, elinde iyilikleri ve ltufları bulunan yasa, adalet ve barıştır. Fedakrlığı, huzurun koruyucusu, kamu ve toplum hizmeti grevlisi olarak makamına prestij getirir ve gya tm bu saydıklarımız ticari dnyanın kaınılmaz kusurları tarafından lekelenmemişler-dir. Miki'nin getirdiği bu prestij kurtarır onları. İnsan    Miki'ye nefret uyandıran partizanların dışında ve stnde yer alan tarafsız yargı veya polise gvendiği gibi gvenebilir.

 

rdekkent'deki stn g her zaman dehadır. Gl sekin sınıf gya, kişisel kr gzetmeyen kamu grevlileriyle zeksını para kapmaya kullanan ekonomik tabakaya blnr. Radikal eleştirinin su gtrmez hedefi olan bu sonuncu tabakanın baş

temsilcisi Varyemez Amca'dır. Aıka grlen rolyle kolay bir hedeftir Varyemez. Bu incelememizde szn ettiğimiz tm noktalardan okuru uzaklaştıracak olan akıl elici bir yemdir. Tahakkmn gerek mekanizmasının sapasağlam kalabilmesi iin kurulmuştur. Varyemez'e hcum etmek, kapıcıyı yere yıkmak demektir. Disney şatosunun geride kalan sakinleriyle karşılaşmayı nleyecek bir simge, ama ikincil bir simgedir o. Bu cafcaflı bir şekilde dramatize edilen ihtiraslı karakter okuyucunun dikkatini ekecek ve yalnız Varyemez'e gvensizlik duymasını saylayacak şekilde tasarlanmıştır. Bu nedenle biz yola cimrilik, altın banyosu ve Dollar gemisinden ıkmayacağız, orba sırasında bekleyen ve yeğeninin omuzu zerinden onun gazetesini bedava okumaya alışan milyoner dilenciyle de başlamayacağız. Karakterinin gln ğeleri ve sama sapan kurnazlığı ikinci yemi teşkil ediyorlar. nk Varyemez'in temel karakteristiği yalnızlığıdır. Yeğenleri ve kk yeğenleriyle olan despota ilişkisi dışında kimsesi yoktur. Polis ağırdığı zaman bile sorunlarını kendisi zmek zorundadır. Varyemez Amcanın parası kudret satın alamıyor! Her yerde altını olmasına rağmen bir şeyi yapma veya yapamama gcne sahip değildir, işe gidemez ve insanları, orduları, ulusları harekete geiremez. Sadece ılgınca para avında yardımcı olabilecek, tektk alet satın alabilir. retici gler elde edebilme gcnden yoksun bırakılınca para ne kendini koruyabilir ne de herhangi bir sorunu zebilir. Bu nedenle Varyemez Amca mutsuzdur ve kolaylıkla incinebilir. Bu nedenle kimse ona benzemek istemez, (eşitli servenlerde Vakvak bu fırsattan vebadan kaar gibi kaar). Varyemez parasını kaybetme korkusu iindedir ve parasını   kendisini korumak


 

İin kullanamaz. Her olayla kendi ilgilenmek zorundadır. İşveren yalnızlığını eker, ama patron olmanın sağladığı nimetlerden yararlanamaz. İncinebilir oluşunu yeğenleri onun diktatrlğnden bıktıkları zaman onlara şantaj yapabilmek iin geliştirir; Allah kahretsin der Vakvak Varyemez Amca gibi yaşlı ve zayıf bir rdeği o feci dağlarda bırakamayız. İncinebilirliği bir merhamet havası yaratır. İlkel silhlar (rneğin eski bir alaybozan tfeği) arkasında korunarak savunmaya alışır. Servetinin şan ve şhretinden hi yararlanamaz aksine ıstırap ekmeye devam eder. (Bu nedenle de ıstırabı hak eder). Srekli ıstırabı, parasının ahlk yasallığına onu inandıran tek şeydir, altınlarını endişeleriyle dyor ve yatırım yapmadığı iin de aciz oluyor. Ancak Varyemez'i soymak yalnızca hırsızlık değildir bir cinayettir de. Soylu vahşilere geim araları ne ise. Varyemez'in yaşam srecinde de altın aynı şeydir; en gerekli nesnedir. Hi bir şey harcamayan Varyemez iin altın nefes almak kadar vazgeilmezdir. Bu dnyadaki tek heyecanlı yaratık odur. nk hayatını korumaktadır. Okuyucunun Varyemez'e byk sempatisi vardır. tekiler parayı temel ihtiyalara harcamak iin isterler. Varyemez ise onu kendisi iin sever ve bylece onu elde etme işlemi duygusal bir hat alır. Hırsızlar bu doğal ve iler acısı bağı koparıp onu ihtiyar yaşında elinde kalan tek şeyden, parasından yoksun bırakmak isterler. Okurun hayırsever dikkatini isteyen sakat, hastalıklı, yaralı bir hayvandır Varyemez. Dahası Varyemez yoksul bir adamdır. Grnşnn aksine ne parası ne olanakları ne de mlk vardır. Hi harcamaz, yalnızca ona istifiliğinde yardım edecek ve koruyacak aile bağlarına gvenir. İyi talih onu değiştirmemiştir, her servende parasını eskiden nasıl kazandığını belirtir. Zaten halen de aynı şekilde kazanmaktadır. Hikye bitmez tkenmez bir şekilde tekrarlanır. Cimriliği onu dnyanın geri kalan kısmıyla aynı seviyeye indirmeye yarar, daha nce topladığı serveti harcamaktan yoksun olarak başlar yarışa. Yenilmez olmadığı halde genellikle kazanır fakat ikinci seferde hi bir şey değişmemiştir. Muazzam para yığınına daha fazla eklemek ve elinde olanı korumak iin srekli olarak yeni abalar harcamalıdır. Eğer kazanmışsa bu onun tekilerden daha iyi olduğu iindir. Serveti ona hi bir imtiyaz sağlamaz nk bu serveti hi bir zaman kullanamaz. Altını, zararsız ve işlevsiz bir yığın halinde bir kşede bekler, sanki hi yokmuş gibi. Varyemez son kuruşunu ilk


 

kuruşu gibi elde eder, gerekten de ilk kuruşudur Statsn ve dnyadaki yerini değiştirmek isteyenin tam tersidir. Varye-mez'in her serveni onu yoksulluktan zenginliğe, gecekondudan malikaneye getiren iş hayatını kapsar. Sabırlı dayanıklılığına, kendine gvenine, yalnız dehasına -kurnazlık, zek, beyin dalgaları- ve yeğenlerine borlu olduğu bir meslektir bu.

İşte kapitalist sistemin toplumsal hareketliliğinin temel efsanesi. Kendini yaratan adam. Eşit fırsat. Mutlak demokrasi. Her ocuğun sıfırdan başlayıp hak ettiğini elde etmesi. Vakvak başarı merdiveninde hep bir sonraki basamağı kaırıyor. Herkes rekabet ve alışma (ıstırap, macera ve tek aktif yn olarak da deha) sayesinde aynı dikey ykselme sırasında doğmaktadır. Para ynnden Varyemez'in okuyucuya stnlğ yoktur. nk, para hi bir işe yaramamakla kalmaz stelik kr veya sakat bir ocuk gibi insanın başına da dert olur.

Para bir teşvik aracı, bir amatır ama, elde edildiği andan itibaren gelecek serveni belirlemez. Demek ki, gerekte bu izgi hikyelerde tarih yoktur, nk bir servenden kalan altın bir sonraki servende kullanılmaz. Kullanılabilseydi, gemişin bugn zerinde etkisi olduğunu ifade eder ve Varyemez'in servetinin artık değerin birikimi olduğu ortaya ıkardı. Bu koşullarda, okuyucu birinci servenden sonra ona hic bir sempati duymaz. stelik hepsi de ilk ve son servendir. Herhangi bir sıra izlenmeksizin okunabilir; zamanla bağları yoktur: 1950'de yazılan bir yk, 1970 yılında (*) kolaylıkla yayınlanabilir.

Bylece kendini glnleştiren Varyemez'in cimriliği onu yoksul gstermek iin bir aratır. Onu durmadan başlangı noktasına getirir ki, sonsuza dek değerini iln edip kanıtlayabilsin. stelik cimriliği, olumlu bir niteliğin -burjuva girişimcinin iyi tanınan sıfatı olan tutumluluk- yarım olarak tezahrnden başka bir şey değildir. Başarıya ulaştıran nceden izilmiş yolun bir belirtisi olan tutumluluk, burjuvazinin, yeniden yatırım yaparken para sarfetmemesine yarayan ahlk bir aratır. Hi para sarfet-memekle ve kendini şatafatlı tketimle İekelememekle burjuvazi bu orucun kendisine başkalarının emeğine el koyma hakkını verdiği kanısındadır. Zaten tek amacı yeniden yatırım yapmaktır.

()   Halen yapılmakta olduğu gibi, savaş sonrası   izgi - hikyeleri  yeniden basılmaktadır.


 

Varyemez bu ahlk tutumu grr ama ynelik olduğu yatırımı ve bu yatırıma eşlik eden kudreti gremez.

stnlğn sağlayan başka bir niteliği ise, her zaman in-siyatifi ele almasıdır. O bir fikir makinesidir ve her fikir de, doğrudan, servet retir. Kafa işi ile kol işi arasındaki ayırımın doruk noktasını temsil eder. Ağır bir işi gibi ıstırap eker ve bir kafa işisi gibi yaratır. Fakat parasını, (kapitalistin dediği gibi, klelik durumundan kurtulmak iin para biriktirmesi gereken) işinin yaptığı iddia edildiği gibi arur etmez ama kapitalist gibi de yatırım yapmaz. Dzenin elişkilerini uzlaştırmaya gayret eder - ve başaramaz.

Varyemez Amca en aşağıdan başlayıp kendi kendini ykselttiğini iddia eden yalnızca tekil iş adamı değildir. Bir sınıf olarak burjuvazi de, kapitalist sistemin aynı grşteki ufak bir grup insanlar tarafından kurulduğu efsanesini yayar. Varyemez'in acınacak, duygusal yalnızlığı ait olduğu sınıfı maskelemek iin kullanılan bir perdedir. Milyonerler kendilerini rastgele, bir ortak ıkarları olmayan karışık ve başkalarının mlkne saygısı olduğu srece yalnızca doğal yasaya boyun eğen ve aralarında hi bir dayanışma kavramı olmayan bir tabaka olarak gsterirler. İşte Varyemez'in hikyesi, onun bir sınıfın stelik toplumsal varlığın denetimini eline geirmiş bir sınıfın yesi olduğu gereğini tahrif eder.

Varyemez'in kendi yaşantısı, yaşamı sresince her faaliyeti, bir sınıfın, kendi toplumsal sınıfının tarihsel yaşantısını retir.

l Heykeller ağı >>>